Adhyaya 11
Lord Rāmacandra’s Charity, Sītā’s Departure, and the Lord’s Return to Vaikuṇṭha
ਰਾਮ-ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਰਸ਼ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਾਨ—ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ—ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਛਦਮ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਜਨਿਤ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਵਾਲਮੀਕੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੱਲੋਂ ਲਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਰਾਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਗਨੀਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਕਥਾ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भगवानात्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकै: । सर्वदेवमयं देवमीजेऽथाचार्यवान् मखै: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 2
होत्रेऽददाद् दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभु: । अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उत्तरां सामगाय स: ॥ २ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਪੂਰਬ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ, ਅਧਵਰਯੂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਗਾਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा । मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति नि:स्पृह: ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ, ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿੰਨੀ ਭੂਮੀ ਬਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 4
इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषित: । तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਹੀ ਬਚੇ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਣੀ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਵੀ ਸੌਮੰਗਲ੍ਯ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਨੱਕ ਦਾ ਗਹਿਣਾ—ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 5
ते तु ब्राह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् । प्रीता: क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥ ५ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਾਤਸਲਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਦਿਲ ਪਿਘਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਵਾਪਸ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 6
अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर । यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥ ६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਅੰਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਦਾਨ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 7
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये ॥ ७ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ-ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਮ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਦੰਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 8
कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षित: । चरन्वाचोऽशृणोद् रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਪਛਾਣੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਬਾਰੇ ਅਨਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 9
नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् । स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुन: ॥ ९ ॥
[ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਚਰਿਤ੍ਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ] ਤੂੰ ਪਰਾਏ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਪਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ—ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਂਗ ਸਤ੍ਰੈਣ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 10
इति लोकाद् बहुमुखाद् दुराराध्यादसंविद: । पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥ १० ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਈ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਵਾਲਮੀਕੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 11
अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ । कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनि: ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਗਰਭਵਤੀ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਾਲਮੀਕੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੀਤੇ।
Verse 12
अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ । तक्ष: पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਤਕਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲ।
Verse 13
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸੁਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸੇਨ। ਦਿਗਵਿਜਯ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਵੀ ਮਧੂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਵਣ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਮਥੁਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਸਾਈ।
Verse 14
सुबाहु: श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतु: । गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥ तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । शत्रुघ्नश्च मधो: पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸੁਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸੇਨ। ਦਿਗਵਿਜਯ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਵੀ ਮਧੂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਵਣ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਮਥੁਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਸਾਈ।
Verse 15
मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता । ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥
ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਗਈ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ।
Verse 16
तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुच: । स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोद् रोद्धुमीश्वर: ॥ १६ ॥
ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰਮੇਸ਼्वर ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਜਨਿਤ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 17
स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक्सर्वत्र त्रासमावह: । अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतस: ॥ १७ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਰ ਥਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਭਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ-ਆਸਕਤ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 18
तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धार्यन्नजुहोत् प्रभु: । त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ।
Verse 19
स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकै: । स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् तत: ॥ १९ ॥
ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਿਂਧੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਪੱਲਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 20
नेदं यशो रघुपते: सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्न: । रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगै: किं तस्य शत्रुहनने कपय: सहाया: ॥ २० ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ-ਬੰਧ—ਇਹੀ ਰਘੁਪਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨਿੱਤ ਲੀਲਾ-ਮਯ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂ-ਹਨਨ ਲਈ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਿਉਂ ਲੋੜੀਂਦੀ?
Verse 21
यस्यामलं नृपसद:सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥ २१ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਨਾਮ-ਯਸ਼ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਗਵਿਜਈ ਹਾਥੀ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਰਘੁਪਤੀ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕੁਟ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਦੇ ਹਨ।
Verse 22
स यै: स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा । कोसलास्ते ययु: स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिन: ॥ २२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸਲਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਲੇਟੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 23
पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् । आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰীক্ষਿਤ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਈਰਖਾ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रातृन् वा स्वयमात्मन: । तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजा: पौराश्च ईश्वरे ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ (ਪਰীক্ষਿਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਨ—ਕਿਵੇਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ? ਅਤੇ ਉਹ ਭਰਾ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਪੌਰ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਸਨ?
Verse 25
श्रीबादरायणिरुवाच अथादिशद् दिग्विजये भ्रातृंस्त्रिभुवनेश्वर: । आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुग: ॥ २५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਭਰਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ-ਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਗਵਿਜੈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ; ਅਤੇ ਆਪ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਕਾਰਜ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 26
आसिक्तमार्गां गन्धोदै: करिणां मदशीकरै: । स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੂੰਡ ਤੋਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਮਦ-ਸ਼ੀਕਰ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀ ਬੂੰਦਾਂ ਵੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਾ੍ਹਣ ਲੱਗੇ।
Verse 27
प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु । विन्यस्तहेमकलशै: पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥ २७ ॥
ਮਹਿਲਾਂ, ਗੋਪੁਰਾਂ, ਸਭਾ-ਘਰਾਂ, ਚੈਤਿਆਂ, ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 28
पूगै: सवृन्तै रम्भाभि: पट्टिकाभि: सुवाससाम् । आदर्शैरंशुकै: स्रग्भि: कृतकौतुकतोरणाम् ॥ २८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਚੰਦਰ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਡੰਡੀ ਸਮੇਤ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੰਗਲ ਤੋਰਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਫੀਤਿਆਂ, ਆਇਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੁੰਦੇ।
Verse 29
तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणय: । आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक्त्वयोद्धृताम् ॥ २९ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਦੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ—“ਹੇ ਦੇਵ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ।”
Verse 30
तत: प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहा: स्त्रियो नरा: । आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचन- मतृप्तनेत्रा: कुसुमैरवाकिरन् ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਜਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਮੁਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਰੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 31
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਲ ਅਣਗਿਣਤ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਅਮੋਲਕ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 32
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪ੍ਰਵਾਲ ਦੇ ਬਣੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਥਾਂ ਸਨ; ਅੰਗਣ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਫਰਸ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਮਰਕਤ ਮਣੀ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਚਮਕਦੇ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 33
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ਉਹ ਮਹਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ, ਇੱਛਿਤ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 34
अथ प्रविष्ट: स्वगृहं जुष्टं स्वै: पूर्वराजभि: । अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥ विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभि: । स्थलैर्मारकतै: स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभि: ॥ ३२ ॥ चित्रस्रग्भि: पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकै: । मुक्ताफलैश्चिदुल्लासै: कान्तकामोपपत्तिभि: ॥ ३३ ॥ धूपदीपै: सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनै: । स्त्रीपुम्भि: सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणै: ॥ ३४ ॥
ਉਹ ਮਹਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ-ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਅਨੇਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
Verse 35
तस्मिन्स भगवान् राम: स्निग्धया प्रिययेष्टया । रेमे स्वारामधीराणामृषभ: सीतया किल ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ।
Verse 36
बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् । वर्षपूगान् बहून् नृणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लव: ॥ ३६ ॥
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਤੋੜਦਿਆਂ, ਯਥਾ-ਕਾਲ, ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਆਨੰਦ-ਸਾਮਗਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
The episode presents the ideal of yajña with complete dakṣiṇā, demonstrating that a perfect king sees all opulence as Bhagavān’s trust and uses it for dharma. The Bhāgavatam also reveals a deeper theology: the Lord is the Supreme of all devas, so His worship and giving teach by example—showing vairāgya (detachment) and the supremacy of devotion over possession.
The text frames the criticism as arising from “men with a poor fund of knowledge,” yet it depicts Rāma acting to uphold the perceived standard of rāja-dharma and protect the moral authority of the throne in the eyes of society. In Bhāgavata theology, this is līlā in which the Lord models the gravity of leadership and the consequences of public cynicism, while Sītā remains spiritually spotless and sheltered by Vālmīki.
Lava and Kuśa are the twin sons born to Sītā in Vālmīki’s āśrama, with their saṁskāras performed by Vālmīki. They represent the continuation of the Solar dynasty narrative (vaṁśānucarita) and anchor Sītā’s vindicated sanctity within a sacred setting rather than within contested public opinion.
The chapter states that, meditating on Lord Rāmacandra’s lotus feet, Sītā entered into the earth—signifying her return to her divine source (Bhū-devī/earth) and her transcendence beyond worldly accusation. It functions as a theological closure: her purity is not adjudicated by society but affirmed by her divine departure.
The text says He enters His own abode, Vaikuṇṭha, beyond the brahmajyoti. ‘Brahmajyoti’ refers to the impersonal spiritual effulgence; ‘beyond’ indicates the personal realm where Bhagavān’s form, qualities, and līlā are fully manifest—attained by bhakti-yogīs.
The Bhāgavatam states that aural reception (śravaṇa) of Rāma-kathā cures matsarya (envy), which is a root disease of conditioned life, and thereby loosens bondage to karma (fruitive reactions). Hearing the Lord’s spotless fame reorients the heart from rivalry and suspicion toward reverence, gratitude, and devotion.