Adhyaya 10
Śrī Rāmacandra-avatāra — Vow, Exile, Laṅkā-vijaya, and Rāma-rājya (Concise Bhāgavata Account)
ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਤੱਕ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ—ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਸਮੇਤ। ਪਰīkṣit ਨੇ ਰਾਮਕਥਾ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਤੱਤਵਮਈ ਸੰਖੇਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਖਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਸੁਵਰਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾਹਰਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਖੋਜ-ਯਤਨ; ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਪਤਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਸੇਤੁ-ਬੰਧ, ਲੰਕਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵਧ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਵਾਲਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवा: । अजस्ततो महाराजस्तस्माद् दशरथोऽभवत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ ਖਟਵਾਂਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀਰਘਬਾਹੁ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਜ ਰਘੁ। ਰਘੁ ਤੋਂ ਅਜ ਅਤੇ ਅਜ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਜਨਮੇ।
Verse 2
तस्यापि भगवानेष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरि: । अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थित: सुरै: । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਾਂਸ਼ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ।
Verse 3
तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहु: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੀ ਸੀਤਾਪਤੀ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ—ਸੁਣ।
Verse 4
गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियाया: पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्या: प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ- त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेन्द्रोऽवतान्न: ॥ ४ ॥
ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਭਾਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵਾਨਰਰਾਜ ਅਤੇ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੂਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦਾ ਨੱਕ-ਕੰਨ ਕੱਟ ਕੇ, ਸੀਤਾ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਸੇਤੂ ਬੰਨ੍ਹਵਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਵਣ-ਕੁਲ ਨੂੰ ਦਾਵਾਨਲ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਕੋਸਲੇਂਦ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 5
विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੀਤਾ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਗੰਨੇ ਵਾਂਗ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥
ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 9
रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे- स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਰ-ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ 14,000 ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਹਿਰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 11
रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त: स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥
ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਘਿਆੜ ਭੇਡ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्घ्रि: ॥ १२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 13
यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 14
न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਅਸੀਂ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੋ। ਦੇਵਤੇ ਸਤੋਗੁਣ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ।
Verse 15
कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् । बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपा: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰਾ ਪਾਣੀ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਵਰਤੋ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਲੰਕਾ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਲ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸੇਤੂ ਬੰਨ੍ਹੋ—ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਵੀਰ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 16
बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटै: सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गै: । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकै- र्लङ्कां विभीषणदृशाविशदग्रदग्धाम् ॥ १६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੱਡੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਰਘੁਪਤੀ ਨੇ ਉਦਧੀ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾੜੀ ਗਈ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 17
सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का । निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ- शृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥ १७ ॥
ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੇ ਖੇਡ-ਘਰ, ਅਨਾਜ-ਕੋਠੇ, ਖਜ਼ਾਨੇ, ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫਾਟਕ, ਸਭਾ-ਘਰ, ਮਹਲ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਆਰਾਮ-ਥਾਂ ਤੱਕ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਚੌਰਾਹੇ, ਮੰਚ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਲੰਕਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਹਿਲਾਈ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ।
Verse 18
रक्ष:पतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् । पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥ १८ ॥
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਵਣ ਨੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਮਚਾਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਕੁੰਭ, ਕੁੰਭ, ਧੂਮਰਾਖ਼ਸ਼, ਦੁਰਮੁਖ, ਸੁਰਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤਕ ਆਦਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਹਸਤ, ਅਤਿਕਾਯ, ਵਿਕੰਪਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਦ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ।
Verse 19
तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप- प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद- नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९ ॥
ਤਲਵਾਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਧਨੁਸ਼, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਕਤੀ-ਬਾਣ, ਸ਼ਰ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਖੜਗ ਆਦਿ ਅਜੇਯ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਨੀਲ, ਅੰਗਦ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਅਤੇ ਪਨਸ ਆਦਿ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 20
तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधै: । जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्या: सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २० ॥
ਅੰਗਦ ਆਦਿ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਰਘੁਪਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਦਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ, ਗਦਾ ਤੇ ਬਾਣ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਤਾਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਰਾਮ-ਸੇਨਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਹਾਰਿਤ ਹੋਏ।
Verse 21
रक्ष:पति: स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । स्व:स्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन्निशितै: क्षुरप्रै: ॥ २१ ॥
ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਪਣਾ ਵਿਮਾਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਰੇ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 22
रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्न: कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते । त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्घ्यवीर्य: ॥ २२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਲ ਵਰਗੇ ਘਿਨੌਣੇ! ਤੂੰ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁੱਤਾ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਖਾਣਾ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ। ਬੇਸ਼ਰਮ ਪਾਪੀ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਤੈਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਲੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਯਤਨ ਕਦੇ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 23
एवं क्षिपन् धनुषि संधितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद । सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमाना- द्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्त: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਛੱਡਿਆ; ਉਹ ਬਾਣ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਗਿਆ। ਦਸ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਉਗਲਦਾ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ “ਹਾਇ! ਹਾਇ!” ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲੋਲ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्य: सहस्रश: । मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਦੋਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਥੇ ਦੌੜ ਕੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਕੋਲ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ—ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।
Verse 25
स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 26
हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਹੇ ਰਾਵਣ! ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਈ ਗਈ ਇਹ ਲੰਕਾ ਹੁਣ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗੀ?
Verse 27
न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ।
Verse 28
कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥
ਹੇ ਕੁਲਨੰਦਨ! ਤੁਸੀਂ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Verse 29
श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੋਸਲ ਨਰੇਸ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 30
ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे । क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम् ॥ ३० ॥
ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਈ ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 31
राम: प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤਿ-ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਖਿੜ ਗਿਆ।
Verse 32
आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युत: । विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् । लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रत: पुरीम् ॥ ३२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੇ ਕੇ, ਸੀਤਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 33
अवकीर्यमाण: सुकुसुमैर्लोकपालार्पितै: पथि । उपगीयमानचरित: शतधृत्यादिभिर्मुदा ॥ ३३ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 34
गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् । महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम् ॥ ३४ ॥
ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਗੋਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਜੌ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਟਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾ-ਕਰੁਣਾਮਯ ਭਗਵਾਨ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋਏ।
Verse 35
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਅਗਰਜ ਰਾਮ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਭਰਤ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ; ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 37
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
ਉਸ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੱਸੀ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ; ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਾਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਸੂਰਮੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਸਨ।
Verse 38
भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥
ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੁੰਦਰ ਗਣਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲ਼ੇ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਅਨੁਚਰ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ; ਉਹ ਛਤਰ, ਚੌਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਯੋਗ ਅਨੇਕ ਭੇਟਾਂ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪਿਘਲ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 39
पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥
ਭਰਤ ਨੇ ਪਾਦੁਕਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 40
पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥
ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ; ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 41
धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । उत्तरा: कोसला माल्यै: किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਹ ਉਪਰਲੇ ਕੱਪੜੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 42
पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਚਾਮਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੱਖਾ ਧਾਰਿਆ; ਮਾਰੁਤਿਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਫੜਿਆ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਤੂਣੀਰ ਚੁੱਕੇ; ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰਿਆ। ਅੰਗਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ, ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਢਾਲ ਧਾਰੀ।
Verse 43
पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਚਾਮਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੱਖਾ ਧਾਰਿਆ; ਮਾਰੁਤਿਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਫੜਿਆ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਤੂਣੀਰ ਚੁੱਕੇ; ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰਿਆ। ਅੰਗਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ, ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਢਾਲ ਧਾਰੀ।
Verse 44
पुष्पकस्थो नुत: स्त्रीभि: स्तूयमानश्च वन्दिभि: । विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदित: ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਭਗਵਾਨ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੰਦੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਗਾਨ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਗੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਦਿਸੇ।
Verse 45
भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਭਰਾ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਉਤਸਵ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਕਈ ਆਦਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਮਉਮਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕੀਤਾ।
Verse 46
भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮਉਮਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 47
पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिता: । आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहु: शुच: ॥ ४७ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਨ੍ਹਲਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 48
जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धै: समं गुरु: । अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतु:सिन्धुजलादिभि: ॥ ४८ ॥
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕੁਲ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੋਲ੍ਹਵਾ ਕੇ ਸਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਵਾਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ।
Verse 49
एवं कृतशिर:स्नान: सुवासा: स्रग्व्यलङ्कृत: । स्वलङ्कृतै: सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅਦ्भੁਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ।
Verse 50
अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादित: । प्रजा: स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विता: । जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५० ॥
ਭਰਾ ਭਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ।
Verse 51
त्रेतायां वर्तमानायां काल: कृतसमोऽभवत् । रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥ ५१ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਰਾਜਾ ਬਣੇ, ਪਰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਸਤਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭ ਲੋਕ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਸਨ।
Verse 52
वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धव: । सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਦੇਸ਼, ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ—ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ।
Verse 53
नाधिव्याधिजराग्लानिदु:खशोकभयक्लमा: । मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५३ ॥
ਜਦੋਂ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਤਦ ਮਨ-ਦੇਹ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਗਲਾਨੀ, ਸ਼ੋਕ, ਡਰ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼—ਸਭ ਗਾਇਬ ਸਨ। ਜੋ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 54
एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरित: शुचि: । स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਇਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾਚਾਰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਹੀ ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 55
प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तु: सीताहरन्मन: ॥ ५५ ॥
ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਨਿਮਰ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
The phrasing underscores avatāra-tattva: Bhagavān manifests in multiple personal forms for līlā and governance. Rāma is presented as the Supreme Lord, with Lakṣmaṇa as a principal expansion (commonly aligned with Śeṣa-tattva), and Bharata and Śatrughna as further expansions. The point is theological: the Lord’s one divinity can appear in plural forms without diminishing His absoluteness.
Bhāgavata 9.10 frames the exile as pitṛ-vākya-paripālana—protecting the father’s promise—revealing dharma grounded in truthfulness and self-restraint. The Lord’s renunciation of kingdom, comfort, and social support models detachment and duty, showing that righteous conduct is superior to immediate political entitlement, and that ideal kingship begins with personal integrity.
The ocean is depicted as personified (Sāgara-devatā) who initially does not appear despite Rāma’s fasting. When the Lord displays anger and threatens the oceanic domain, the ocean recognizes Rāma as the master of the guṇas and the universe, then submits and requests that Rāma build a bridge to magnify His fame—linking cosmic order to divine sovereignty.
The text explicitly states this is didactic: by acting “as if distressed,” the Lord demonstrates the condition of one attached to a spouse, thereby teaching the audience about the binding power of worldly attachment and the need for regulated dharma and devotion. The līlā educates without compromising the Lord’s transcendence.
Rāma-rājya is portrayed as dharma-saturated governance: citizens perform varṇa-āśrama duties, nature supplies necessities, and suffering—disease, grief, fear, even unwanted death—is absent. The emphasis is not utopian politics alone but the theological claim that when the Supreme Lord rules (directly or through dharmic kings), creation’s moral and material ecology becomes harmonious.