Adhyaya 1
The Dynasty of Vaivasvata Manu Begins — Ilā/Sudyumna and the Birth of Purūravā
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੂ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ → ਬ੍ਰਹਮਾ → ਮਰੀਚੀ → ਕਸ਼੍ਯਪ → ਅਦਿਤੀ → ਵਿਵਸਵਾਨ → ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ (ਵੈਵਸਵਤ) ਮਨੂ। ਫਿਰ ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਕੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ, ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਮਨੂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਧੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਕਾਰਨ ਇਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਇਲਾ ਪੁਰਖ ਬਣ ਕੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰੂ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਪੁਰਖ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਧ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਪੁਰੂਰਵਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਪੁਰਖ/ਇਸਤਰੀ ਦੇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਰਾਜ ਤਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਜਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਬਣਾ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ-ਵੀਰ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸੇ। ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਮੇਰਾ ਸੌਭਾਗ ਹੈ।
Verse 2
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥
ਦ੍ਰਵਿਡਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਬਣਿਆ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇક્ષਵਾਕੁ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
Verse 3
योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥
ਦ੍ਰਵਿਡਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਇਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ।
Verse 4
तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि न: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਐਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।
Verse 5
ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां न: पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५ ॥
ਜੋ ਰਾਜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 6
श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्ट: प्रोवाच भगवाञ्छुक: परमधर्मवित् ॥ ६ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਰਮ ਧਰਮ-ਵਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंश: प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ ਰਾਜਨ! ਮਨੁ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਉਤਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 8
परावरेषां भूतानामात्मा य: पुरुष: पर: । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥
ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 9
तस्य नाभे: समभवत् पद्मकोषो हिरण्मय: । तस्मिञ्जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुरानन: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰীক্ষਿਤ! ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੁਵਰਨਮਈ ਕਮਲ-ਕੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 10
मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यप: । दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुत: ॥ १० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ ਜਨਮੇ; ਮਰੀਚਿ ਦੇ ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚੋਂ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਜਨਮੇ।
Verse 11
ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ! ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੋਂ ਸੰਜ್ಞਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਮਨੂ ਜਨਮੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੂ ਨੇ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨ੍ਰਿਗ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਦਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਰੂਸ਼ਕ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ, ਨਭਗ ਅਤੇ ਕਵੀ।
Verse 12
ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ! ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੋਂ ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਮਨੂ ਜਨਮੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੂ ਨੇ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨ੍ਰਿਗ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਦਿਸ਼ਟ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਰੂਸ਼ਕ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ, ਨਭਗ ਅਤੇ ਕਵੀ।
Verse 13
अप्रजस्य मनो: पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभु: ॥ १३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੂ ਦੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਯੱਗ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तत्र श्रद्धा मनो: पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥
ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਵਰਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੋਤਾ ਕੋਲ ਗਈ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 15
प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहित: । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विज: ॥ १५ ॥
ਅਧਵਰਯੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੋਤਾ ਨੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿ (ਘਿਉ) ਲਿਆ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਮਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੀ।
Verse 16
होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनु: प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥ १६ ॥
ਹੋਤਾ ਦੇ ਉਸ ਭਟਕਾਅ ਕਾਰਨ ‘ਇਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਜਨਮੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 17
भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥ १७ ॥
ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹੋ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ—ਫਿਰ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਆ ਗਿਆ, ਹਾਏ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖਦਾਇਕ! ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਵਿਪਰਯਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
Verse 18
यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषा: । कुत: सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਮਚਿੱਤ ਹੋ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?
Verse 19
निशम्य तद् वचस्तस्य भगवान् प्रपितामह: । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९ ॥
ਮਨੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪਰਪਿਤਾਮਹ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਹੋਤਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 20
एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारत: । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २० ॥
ਤੇਰੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਹੋਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 21
एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशा: । अस्तौषीदादिपुरुषमिलाया: पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਇਲਾ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਤਵ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 22
तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वर: । ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्न: पुरुषर्षभ: ॥ २२ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਰਵੈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਇਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣ ਕੇ ‘ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੋਇਆ।
Verse 23
स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਉਹ ਵੀਰ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਇਕ ਵਾਰ ਕੁਝ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਿੰਧੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ। ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 24
स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਉਹ ਵੀਰ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਇਕ ਵਾਰ ਕੁਝ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਿੰਧੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ। ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 25
सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवाञ्छर्वो रममाण: सहोमया ॥ २५ ॥
ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਸੁਕੁਮਾਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्न: परवीरहा । अपश्यत् स्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ, ਪਰ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਘੋੜੀ (ਵਡਵਾ) ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 27
तथा तदनुगा: सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ २७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਉਲਟਾਅ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 28
श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देश: केन वा भगवन् कृत: । प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि न: ॥ २८ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਥਾਂ ਇੰਨੀ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਮਰੱਥ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿਓ; ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।
Verse 29
श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रता: । दिशो वितिमिराभासा: कुर्वन्त: समुपागमन् ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਿਰਿਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੰਗੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਢੱਕਣ ਲਈ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀ।
Verse 31
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयो: । निवृत्ता: प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 32
तदिदं भगवानाह प्रियाया: प्रियकाम्यया । स्थानं य: प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति ॥ ३२ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ!”
Verse 33
तत ऊर्ध्वं वनं तद् वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰਦ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਜਾ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲੋਂ ਜੰਗਲ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ।
Verse 34
अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्रीभि: परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुध: ॥ ३४ ॥
ਫਿਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੁੰਮਦੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਬੁਧ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 35
सापि तं चकमे सुभ्रू: सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५ ॥
ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਚੰਦਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
एवं स्रीत्वमनुप्राप्त: सुद्युम्नो मानवो नृप: । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਮੈਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 37
स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडित: । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७ ॥
ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੀ ਉਹ ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁਰੁਸ਼ਤਵ ਮਿਲੇ—ਇਸ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 38
तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਬੋਲੇ— “ਤੇਰੇ ਗੋਤ੍ਰਜ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੁਰਖ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਮਹੀਨਾ ਇਸਤਰੀ; ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ।”
Verse 39
तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਗੋਤ੍ਰਜ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸਤਰੀ ਰਹੇਗਾ; ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ— ਇਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਬਚਨ ਸੀ।
Verse 40
आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजा: ॥ ४० ॥
ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪੁਰਖਤਵ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 41
तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रय: सुता: । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सला: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ— ਉਤਕਲ, ਗਯ ਅਤੇ ਵਿਮਲ। ਉਹ ਦੱਖਿਣਾਪਥ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 42
तत: परिणते काले प्रतिष्ठानपति: प्रभु: । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਪਤੀ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter attributes the reversal to a deviation in ritual intent: the priest, influenced by Śraddhā’s request for a daughter, performed the oblation with that altered saṅkalpa. The Bhāgavata’s theological point is twofold—mantra is potent and precise, and ritual outcomes depend on alignment of purpose, purity, and correct execution—yet the final resolution still rests on divine grace through Vasiṣṭha’s prayer to Viṣṇu.
Lord Śiva established the condition. When great sages unexpectedly approached while Śiva and Pārvatī (Ambikā) were in private intimacy, Pārvatī felt shame; to please her, Śiva declared that any male entering that forest would become female. This illustrates the power of a deity’s decree in a particular sacred locale (kṣetra) and how boons/curses can structure a narrative of karma and destiny.
After Sudyumna’s transformation into a woman in Śiva’s forest, Budha (son of the Moon) desired union and accepted her as wife; from that union Purūravā was born. When Sudyumna later regained partial maleness via Śiva’s boon (alternating months), he eventually entrusted the kingdom to Purūravā—thereby creating a dynastic bridge from Manu’s line into the celebrated Lunar lineage that will be expanded in subsequent chapters.
Within Bhāgavata theology, the episode underscores that bodily conditions are mutable under higher laws (daiva), whereas the self (ātman) is distinct from the body. It also highlights the limits of political normalcy: even when a boon permits rulership, social order and public confidence may be disturbed, reminding kings that legitimacy depends on stable dharma and the consent of subjects.