Adhyaya 9
Avadhūta’s Further Teachers: Detachment, Solitude, One-Pointed Meditation, and the Lord as Āśraya
ਅਵਧੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਿਆਰੀਆਂ’ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਗੁਰੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਸ ਫੜਿਆ ਬਾਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੰਗਣਾਂ ਦੀ ਛਣਛਣ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਇਕਾਂਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸੰਗਤ ਦਾ ਲਾਭ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਯੋਗ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ; ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ/ਮਹੱਤੱਤਵ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਮੱਕੜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਗ-ਨਿਰੋਧ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੌਰੇ-ਕੀੜੇ ਦੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਅਗਲੀ ਅਵਸਥਾ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਦੂ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਵਧੂਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥
ਸੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕੀ-ਭਾਵ ਹੀ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥
ਮਾਸ ਫੜੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਾਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਅਸਲ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ।
Verse 3
न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥
ਮੈਨੂੰ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਘਰ-ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ। ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡਦਾ ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਜੜ੍ਹ, ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਮੂਰਖ; ਦੂਜਾ ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
Verse 5
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਆਹ-ਯੋਗ ਕੁੜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਦ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਰਦ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗੀ। ਕੁੱਟਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਲੇ ਕੰਗਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉੱਚਾ ਸ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 7
सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਬਹੁਤ ਲੱਜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕੁੜੀ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਕੰਗਣ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਦੋ ਛੱਡੇ।
Verse 8
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਵੀ ਚੌਲ ਕੁੱਟਦਿਆਂ ਹਰ ਕਲਾਈ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਕੰਗਣ ਟਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੰਗਣ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰ ਕਲਾਈ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਰਹੀ।
Verse 9
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਤੇ ਸਿੱਖੀ।
Verse 10
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥
ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਜਣੇ ਵੀ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਕੰਗਣ ਵਾਂਗ।
Verse 11
मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥
ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕੋ ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਆਸਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਵਧਣ ਨਾਲ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਇੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ (ਪਰਮ ਸਤਿ) ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਦਵੈਤਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
Verse 14
एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥
ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਫਿਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਐਸਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਣ। ਸਾਥੀ ਬਿਨਾਂ ਚਲੇ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਬੋਲੇ।
Verse 15
गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥
ਅਸਥਿਰ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਖੀ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਪ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।
Verse 16
एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥
ਇਕੋ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਸਰਵਾਸ਼੍ਰਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮਕ ਤਟਸਥ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਇਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 18
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮਕ ਤਟਸਥ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਇਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 19
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਖਲਬਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਸੂਤਰ-ਰੂਪ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬਤੋਮੁਖੀ ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੂਤਰ’ ਜਾਂ ‘ਮਹੱਤੱਤਵ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਗੂੰਥਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਧਾਗਾ ਕੱਢ ਕੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਜਾਲ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਉਹੀ ਜਾਲ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥
ਪਿਆਰ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਭੰਭੀਰੀ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀੜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੱਤੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੀੜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਕੈਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾ ਛੱਡਦਿਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੰਭੀਰੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 24
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਰਾਜਨ), ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਮਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਸਵ-ਆਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਬੁੱਧੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥
ਇਹ ਦੇਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖਦ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਬਣੇਗਾ; ਮੈਂ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥
ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਪਸ਼ੂ, ਨੌਕਰ, ਘਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਸੁਖ ਲਈ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੇਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਦੇਹ ਦਾ ਬੀਜ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੱਧ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਭ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੀਣ ਲਈ; ਲਿੰਗ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਚਮੜੀ ਨਰਮ ਸਪਰਸ਼ ਲਈ; ਪੇਟ ਭਰਨ ਤੱਕ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ, ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ, ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਜੇਯ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਰੁੱਖ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਹਿਰਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 29
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥
ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੇ ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼—ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ—ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਦੇਹ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤਾਂ ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 30
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृत: ॥ ३० ॥
ਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥
ਇੱਕੋ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪੱਕਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਹੈ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥
ਸ੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 33
अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥
ਅਵਧੂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਪਵਿੱਤਰ ਯਦੂ ਸਭ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The hawk represents the conditioned soul burdened by possessiveness. The “meat” is the object of attachment that attracts hostility, fear, and struggle. When the hawk abandons the object, immediate relief arises—teaching that happiness is not produced by acquisition but by freedom from clinging (tyāga/virakti). In bhakti terms, relinquishing possessive claims makes the heart fit for dependence on Bhagavān rather than on temporary supports.
The girl reduces noisy bracelets until only one remains, symbolizing that social clustering multiplies friction: many people bring quarrel; even two bring distraction and argument. The teaching is not misanthropy but sādhana-priority—minimizing unnecessary association (asaṅga) to protect inner silence, reduce prajalpa (idle talk), and support steady remembrance of the Lord.
The arrow-maker is an illustration of total absorption: he is so focused on straightening an arrow that he does not notice the king passing nearby. The avadhūta uses this to teach ekāgratā—yoga succeeds when the mind is fixed on a single goal, and its highest form is concentration on the Supreme Personality of Godhead, which burns up material desires as guṇas are transcended.
It presents Nārāyaṇa as the independent creator and withdrawer: by His time potency He agitates māyā and produces mahat-tattva; by the same potency He brings guṇas to equilibrium (pradhāna) and withdraws the cosmos into Himself. The spider analogy conveys that the universe expands from the Lord’s own potency, is utilized according to His purpose, and is finally reabsorbed—affirming āśraya as the final ground of reality.
A trapped insect, fearing the wasp, constantly contemplates the wasp and gradually attains a similar state. The principle is that sustained mental fixation shapes one’s destination; therefore, the text urges fixing the mind on Bhagavān. Even negative fixation (fear/hate) has transformative power, but devotional absorption is presented as the purifying and liberating form leading to direct relationship with the Lord.
The chapter states that after many births one attains human life, which uniquely provides intelligence to inquire into the Absolute Truth. Sense enjoyment exists in all species, but Kṛṣṇa consciousness (God-realization) is uniquely accessible in human life. Therefore urgency is stressed: before death arrives, one should strive for the highest perfection—bhakti culminating in mukti as realized shelter in the Lord.