Adhyaya 8
Avadhūta’s Teachers: Python, Ocean, Moth, Bee, Elephant, Deer, Fish—and Piṅgalā’s Song of Detachment
ਅਵਧੂਤ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ “ਗੁਰੂਆਂ” ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਲਈ ਅਤਿ-ਉਦਮ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੈਵ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਧੀਰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਭਗਤ ਦੀ ਥਿਰਤਾ—ਧਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫੁੱਲਣਾ, ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁੱਕਣਾ—ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ: ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਪਤੰਗਾ (ਕਾਮ), ਮੱਖੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਸਾਰ ਲੈ, ਇਕੱਠ ਨਾ ਕਰ), ਛੂਹ ਨਾਲ ਫਸਿਆ ਹਾਥੀ (ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ), ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹਿਰਨ (ਵਿਸ਼ਯ-ਸ੍ਰਵਣ/ਮਨੋਰੰਜਨ), ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਮੱਛੀ (ਜਿਹਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ)। ਫਿਰ ਪਿੰਗਲਾ ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੈਰਾਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ “ਵੈਰਾਗ-ਗੀਤ” ਆਸ ਨੂੰ ਛਣਕਲੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਅਧਾਰਿਤ ਥਿਰ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਕ—ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖ ਆਪੇ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਲਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 2
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥
ਅਜਗਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਜਤਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਵੇ—ਸੁਆਦਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ, ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘੱਟ—ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਹੇ।
Verse 4
ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਓਜ, ਸਹਿਨਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਘੱਟ ਜਤਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ; ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨ ਲੱਗੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਿਤ ਲਈ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹੇ।
Verse 5
मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥
ਮੁਨੀ ਬਾਹਰੀ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ। ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਥਾਹ, ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ-ਅਸੰਭਵ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।
Verse 6
समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागर: ॥ ६ ॥
ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਮੁਨੀ ਕਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਏ ਜਾਂ ਕਦੇ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਉਛਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੁਰਝਾਂਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਸੁੱਕਦਾ।
Verse 7
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲੁਭਾਉਣੇ ਬੋਲ, ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਕਾਮੋੱਤੇਜਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਅੰਨ੍ਹੇ ਭੌਤਿਕ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि: ॥ ८ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ, ਚੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੀ ਕਾਮਿਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਲਲਚਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥
ਸੰਤ ਪੁਰਖ ਉਨਾ ਹੀ ਅੰਨ ਲਵੇ ਜਿੰਨਾ ਦੇਹ ਨਿਭੇ। ਉਹ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਹਰ ਘਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਮਾਧੁਕਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰੇ।
Verse 10
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਸਭ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
ਸਾਧੂ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੇ, ‘ਇਹ ਅੱਜ ਰਾਤ ਲਈ ਰੱਖ ਲਵਾਂ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਬਚਾ ਲਵਾਂ’। ਭਿੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਹੱਥ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਲੀ ਹੋਣ, ਪੇਟ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭੰਡਾਰ—ਲੋਭੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਸੰਗ੍ਰਹੀ ਨਾ ਬਣੇ।
Verse 12
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
ਭਿੱਖੂ ਸਾਧੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਹ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਸੁਆਦਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜੋੜਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਇਕੱਠ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 13
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥
ਭਿੱਖੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਤਰੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਰ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਲਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਹਥਣੀ ਦਾ ਸੰਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥
ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਪ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀ ਕਸ਼ਟ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਚਤੁਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਚੁਰਾ ਕੇ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਲੋਭੀ ਦਾ ਜੋੜਿਆ ਧਨ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਧਨ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹਿਦ ਛੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਰਗੇ ਯਤੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਰਜਿਤ ਧਨ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचर: क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਯਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਗੀਤ ਨਾ ਸੁਣੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਿਰਣ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰਲੀ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥
ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀ ਗਾਣੇ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗੀ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵੀ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 19
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਉਕਸਾਈ ਮੱਛੀ ਮੱਛੀਏ ਦੇ ਕੰਡੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਭ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 20
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੀਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਨ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਸੁਆਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਭ ਨਾ ਜਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਦ ਤੱਕ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੇ ਸੁਆਦ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤਿਆ ਸਮਝੋ।
Verse 22
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੇਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਸੁਣ।
Verse 23
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਵੈਸ਼ਿਆ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ-ਥਾਂ ਤੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 24
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਉਹ ਵੇਸ਼ਿਆ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਤੇ ਸੋਚਦੀ—“ਇਹ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਮੁੱਲ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸੁਖ ਵੀ ਲਵੇਗਾ।”
Verse 25
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਇਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ—“ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨ ਆਵੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੇਵੇ।” ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ—ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 26
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਇਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ—“ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨ ਆਵੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੇਵੇ।” ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ—ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 27
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥
ਧਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਨ-ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਰਵੇਦ (ਵੈਰਾਗ) ਜਾਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥
ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਬ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣੋ। ਆਸਾ-ਰੂਪੀ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵੈਰਾਗ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 29
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 30
पिङ्गलोवाच अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
ਪਿੰਗਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮੋਹ-ਵਿਆਪਤੀ ਵੇਖੋ! ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਤੁੱਛ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 31
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ! ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁੱਛ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਚਿੰਤਾ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
ਹਾਏ, ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ! ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਵੈਸ਼ਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰਕੇ, ਕਾਮੀ ਤੇ ਲੋਭੀ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੇਚ ਕੇ ਮੈਂ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਛਤਾਂਦੀ ਹਾਂ।
Verse 33
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਘਰ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਰੀੜ੍ਹ, ਪੱਸਲੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਸਤੰਭ ਹਨ; ਚਮੜੀ, ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਗੰਦਲੇ ਰਸ ਵਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵਿਣ-ਮੂਤਰ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਇੰਨੀ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਲੱਭ ਕੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਜੇ?
Verse 34
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਵਿਦੇਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣਾ ਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਈ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਚਾਹਿਆ।
Verse 35
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਨਾਥ ਹੈ; ਉਹੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨਾਲ ਰਮਾਂਗਾ।
Verse 36
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥
ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਰਦ—ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ—ਸਭ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਛਣਭੰਗੁਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 37
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥
ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਭੋਗ ਦੀ ਦੁਰਾਸ਼ਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 38
मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥
ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਦ-ਭਾਗਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਜਾਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਭਾਗੀ ਕਿਵੇਂ? ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ।
Verse 39
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਦੁਆਸ਼ਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।
Verse 40
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਹੈ।
Verse 41
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਧੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਘਾਤਕ ਸੱਪ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦਿਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 42
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਚੇਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਪਾਪਮਈ ਦੁਆਸ਼ਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।
Verse 44
आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥
ਆਸ ਹੀ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (ਵੈਰਾਗ) ਪਰਮ ਸੁਖ। ਪਿੰਗਲਾ ਨੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕੱਟ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਲੈ ਲਈ।
Frequently Asked Questions
The python symbolizes freedom from anxious material endeavor: since happiness and distress arise by providence, the wise do not exhaust themselves chasing sense-based outcomes. The saint maintains the body with what comes naturally, fasting without agitation when nothing comes, cultivating nirodha (withdrawal) and trust in the Lord’s arrangement.
Piṅgalā is a prostitute of Videha whose intense disappointment becomes the catalyst for genuine detachment. The Avadhūta cites her to show that vairāgya can arise from clear insight into the futility of material hopes; when desire collapses, the heart can turn to the Supreme Lord (āśraya), producing peace and real happiness.
It teaches that the tongue’s urge (taste and the habit of indulgence) is especially persistent: even when other senses are restrained, craving for taste can intensify. Conquering the tongue is presented as a practical keystone for indriya-nigraha, enabling broader mastery over the senses and steadiness in sādhana.
The honeybee lesson is twofold: (1) take small amounts from many places without burdening anyone, and (2) do not hoard, because accumulation breeds dependence, fear, and downfall. It supports a minimal-contact, non-possessive mendicant lifestyle rather than social exploitation or total avoidance without purpose.