Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਯਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾ ਜਲਮਗਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਲੱਗਾਵ ਤਿਆਗੇ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ—ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਦਵੈਤ ਭਰਮ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਵਸਤੂਆਂ। ਉੱਧਵ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੌਖਾ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੋ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਧੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਅਵਧੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੌਵੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ—ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਅੱਗ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਅਤਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਵਧੂਤ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਉੱਧਵ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਮੇਰੇ ਸ੍ਵਧਾਮ-ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਬਲਦੇਵ ਸਮੇਤ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ ਉੱਧਵ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਤੀ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਾਂਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਲੀਯੁਗ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਾਂਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਭਗਤ, ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਾਪੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਨਾ ਟਿਕੀਂ।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ। ਫਿਰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿ।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜਗਤ ਤੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਅਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਜਾਣ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਸਭ ਹੀ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹਨ।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭੇਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਕਰਮ, ਅਕਰਮ ਤੇ ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਖੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਪਰਮ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ—ਵੇਖੋ।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣੇਂਗਾ; ਆਤਮ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਂਗਾ।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
ਜੋ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਦਵੈਤ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ; ਅਤੇ ‘ਗੁਣ’ ਗਿਣ ਕੇ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਭਗਤ ਫਿਰ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਉੱਧਵ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼! ਹੇ ਯੋਗ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ, ਯੋਗਾਤਮਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮੂਲ! ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਨਿਆਸ-ਲੱਛਣ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਭੂਮਨ! ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿਆਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮੈਂ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮੂਰਖ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਜੋ ਤੱਤਵ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਧਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾ।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਤੂੰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਵਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਸਮਝਾ ਸਕੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਕਤਾਹਟ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਨੰਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਭੋਗ-ਆਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਤਰਕ (ਅਨੁਮਾਨ) ਨਾਲ ਉਹ ਭਲਾਈ ਦਾ ਮਾਰਗ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ, ਬਹੁਤ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਦੇਹ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਆਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਯ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖੋਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਵਧੂਤ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਯਦੂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਅਵਧੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਧਰਮ-ਵਿਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
ਸ੍ਰੀ ਯਦੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਹਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਫਿਰਦੇ ਹੋ?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਘਣੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅਕਸਰ ਉਮਰ ਵਧਾਉਣਾ, ਯਸ਼ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ, ਕਵੀ, ਦੱਖ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ, ਉਨਮੱਤ ਭੂਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ। ਤੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦਾਹ ਤੋਂ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਭੋਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾ ਸਾਥੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਕੱਲਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਯਦੂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮ ਬੋਧ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਚੌਵੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਅੱਗ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਅਜਗਰ; ਸਮੁੰਦਰ, ਪਤੰਗਾ, ਮੱਖੀ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਚੋਰ; ਹਿਰਨ, ਮੱਛੀ, ਵੇਸ਼ਿਆ ਪਿੰਗਲਾ, ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਬਾਲਕ; ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ, ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਪ, ਮਕੜੀ ਅਤੇ ਭੌਰਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ।
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਚੌਵੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਅੱਗ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਅਜਗਰ; ਸਮੁੰਦਰ, ਪਤੰਗਾ, ਮੱਖੀ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਚੋਰ; ਹਿਰਨ, ਮੱਛੀ, ਵੇਸ਼ਿਆ ਪਿੰਗਲਾ, ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਬਾਲਕ; ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ, ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਪ, ਮਕੜੀ ਅਤੇ ਭੌਰਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ।
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਲਏ ਚੌਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ ਹੈ।
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ! ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਜੋ-ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੇਠ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇ। ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਬਣਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣੀ। ਦੇਹ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਐਸੇ ਕਰੇ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਨਾ।
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
ਯੋਗੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੋ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਯੋਗੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਮੁਨੀ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਜਾਣੇ। ਉਹ ਵੇਖੇ ਕਿ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਭਗਵਾਨ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝੇ।
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਬੱਦਲ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਪੇਟਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਲ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਨਾ ਮੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਤ ਜਲ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਨਿਰਮਲ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੀਰਥ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਤ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ ਉਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਮੈਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੰਤ ਕਦੇ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ। ਜੋ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚੇ ਇਸ ਸਤ-ਅਸਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
ਜਨਮ ਤੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ-ਵਧਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਦ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
ਕਾਲ ਦੀ ਤੀਬਰ ਧਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਨਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹਰ ਪਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਵਾਧਾ-ਮੌਤ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਾਲ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾਂਦੀ।
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
ਯੋਗੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਪਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
ਸੂਰਜ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਤਿਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਚ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਕਬੂਤਰ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ।
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਬੂਤਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਬੂਤਰ ਘਰ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਦੇਹੀ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਬੱਝ ਗਏ।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
ਭਵਿੱਖ ਉੱਤੇ ਭੋਲੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ, ਬੈਠਣਾ, ਤੁਰਨਾ, ਖੜ੍ਹਨਾ, ਗੱਲਬਾਤ, ਖੇਡ, ਖਾਣਾ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਕਬੂਤਰੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀ; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕਬੂਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
ਫਿਰ ਕਬੂਤਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਡੇ ਦੇ ਗਈ।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਨਰਮ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿੱਕੇ ਕਬੂਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਭੋਲੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਦੌੜ ਕੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਕਬੂਤਰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਪਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮ ਹਿਲਜੁਲ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਲਈ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਪੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ; ਬੱਚੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਸਨ।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਪੰਛੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਬੂਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦਾਣਾ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲੇ; ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਚਾਨਕ ਘੋਂਸਲੇ ਨੇੜੇ ਘੁੰਮਦੇ ਨਿੱਕੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਸਦਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਸਨ। ਢੁੱਕਵਾਂ ਚਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ।
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ। ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੀ, ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਤੀਬਰ ਸੰਸਾਰੀ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਬੰਧੀ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਅਤੇ ਬੰਧੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ।
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਧਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ਵੀ—ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ—ਬੰਧਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਮੂਰਖ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨੇਕ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਕਿਸਮਤ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਿਉਣਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹਾਂਗਾ? ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੜਫਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਖੋ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
ਉਸ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਨਰ ਕਬੂਤਰ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਕ੍ਰਿਪਣ ਮਨੁੱਖ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਮੂਰਖ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.