Adhyaya 5
Nimi Questions the Yogendras: Varṇāśrama’s Purpose, Ritualism’s Fall, and Yuga-Avatāras with Kali-yuga Saṅkīrtana
ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਯੋਗੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਮਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਗ, ਅਹੰਕਾਰ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਆਸਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਛੂਟ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਹੈ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਭਗਤੀ ਨਰਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਮੀ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਢੰਗ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਰਭਾਜਨ ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ-ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੰਕੀਰਤਨ—ਦੱਸ ਕੇ ਨਾਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਿਯੁਗ ਅਵਤਾਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਲਭਤਾ, ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਅਤੇ ਮੁਕੁੰਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਗਤੀ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमा: । तेषामशान्तकामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯੋਗੇਂਦਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਹੋ; ਜੋ ਅਕਸਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
Verse 2
श्रीचमस उवाच मुखबाहूरुपादेभ्य: पुरुषस्याश्रमै: सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादय: पृथक् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਚਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਮੁਖ, ਬਾਹਾਂ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ—ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਚਾਰ ਵਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 3
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टा: पतन्त्यध: ॥ ३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
दूरे हरिकथा: केचिद् दूरे चाच्युतकीर्तना: । स्त्रिय: शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥
ਕਈ ਲੋਕ ਹਰਿਕਥਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਆਦਿ ਐਸੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 5
विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरे: प्राप्ता: पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिन: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
कर्मण्यकोविदा: स्तब्धा मूर्खा: पण्डितमानिन: । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुका: ॥ ६ ॥
ਕਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ, ਮੂਰਖ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ—ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਚਾਟੂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
रजसा घोरसङ्कल्पा: कामुका अहिमन्यव: । दाम्भिका मानिन: पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਭੀ, ਅਭਿਮਾਨੀ ਤੇ ਪਾਪੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिष: । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विद: ॥ ८ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਾਮ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਅੰਨ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਨਧਿਕ੍ਰਿਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਕਰੇ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰਦਈ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्धधिय: सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खला: ॥ ९ ॥
ਧਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਉੱਚ ਕੁਲ, ਵਿਦਿਆ, ਤਿਆਗ, ਰੂਪ, ਬਲ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅੰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਅਬੁੱਧ ਲੋਕ ਸੁਣਦੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੋਗ-ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्या हि जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਦਾ ਹੀ ਕਾਮ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਵਿਆਹ, ਯੱਗ ਦੀ ਬਲੀ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਪਿਆਲੇ ਰਾਹੀਂ ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਹੈ।
Verse 12
धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥
ਧਨ ਦਾ ਠੀਕ ਫਲ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸਾਖਾਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਧਨ ਨੂੰ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਹੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਅਜੇਯ ਮੌਤ ਜਲਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 13
यद् घ्राणभक्षो विहित: सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवाय: प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदु: स्वधर्मम् ॥ १३ ॥
ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਸੁਰਾ ਦਾ ਭੋਗ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਗੰਧ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਵਿਆਪਕ ਕਤਲ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ ਵੀ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਹੈ, ਰਤੀ-ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਅਬੁੱਧ ਲੋਕ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 14
ये त्वनेवंविदोऽसन्त: स्तब्धा: सदभिमानिन: । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धा: प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥
ਜੋ ਪਾਪੀ ਅਸਲ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਗੇ।
Verse 15
द्विषन्त: परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहा: पतन्त्यध: ॥ १५ ॥
ਬੱਧ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਮੂਰਖ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰਿ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 16
ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् । त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥
ਜੋ ਨ ਕੈਵਲ੍ਯ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨ ਹੀ ਘੋਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਪਰਮਾਰਥ ਲਈ ਸੋਚਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਘਾਤਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिन: । सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथा: ॥ १७ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਘਾਤਕ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੇਵਲ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਆਤਮਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਸੁਪਨੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਲ ਦੀ ਅਟੱਲ ਚਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
हित्वात्ममायारचिता गृहापत्यसुहृत्स्त्रिय: । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १८ ॥
ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘਰ, ਬੱਚੇ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਉਹ ਸਭ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्ण: कीदृशो नृभि: । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ (ਨਿਮੀ) ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਹੜੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ।
Verse 20
श्रीकरभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशव: । नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਭਾਜਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बर: । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्डकमण्डलू ॥ २१ ॥
ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਦੇ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ, ਜਨੇਊ, ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैरा: सुहृद: समा: । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ, ਸ਼ਮ (ਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਣ) ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਯੰਤਰਣ) ਨਾਲ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
हंस: सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमल: । ईश्वर: पुरुषोऽव्यक्त: परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥
ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੰਸ, ਸੁਪਰਨ, ਵੈਕੁੰਠ, ਧਰਮ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਅਮਲ, ਈਸ਼ਵਰ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखल: । हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षण: ॥ २४ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਲਾਲ ਵਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤ੍ਰਿਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜ्ञ-ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੁਕ, ਸ੍ਰੁਵਾ ਆਦਿ ਯਜ्ञ-ਉਪਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।
Verse 25
तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिन: ॥ २५ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
विष्णुर्यज्ञ: पृश्निगर्भ: सर्वदेव उरुक्रम: । वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਯਜ੍ਞ, ਪૃਸ਼્નਿਗਰਭ, ਸਰਵਦੇਵ, ਉਰੁਕ੍ਰਮ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ, ਜਯੰਤ ਅਤੇ ਉਰੁਗਾਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
द्वापरे भगवाञ्श्याम: पीतवासा निजायुध: । श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षित: ॥ २७ ॥
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਲੰਕਾਰ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਆਯੁਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् । यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਤੰਤ੍ਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਸੰਗਕਰਸ਼ਣ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ! ਹੇ ਅਨਿਰੁੱਧ! ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਸ੍ਵਰੂਪ, ਹੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ २९ ॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਾਸੁਦੇਵ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰੂਪ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ, ਹੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 31
इति द्वापर उर्वीश स्तुवन्ति जगदीश्वरम् । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਉਰਵੀਸ਼ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਤੰਤਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 32
कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यज्ञै: सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधस: ॥ ३२ ॥
ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਧਾਵਾਨ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਕੀਰਤਨ-ਯਜ्ञਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਨਾਮ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਣ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸ਼ਿਆਮ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ, ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹੀ ਸਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ। ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਭਕਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਦੇਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਹਨ।
Verse 34
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਰਾਜ੍ਯ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਤਿਆਗਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਰਯ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੇ ਵਚਨ/ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਿਆਂ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮਾਇਆ-ਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਪਤਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਭਿਲਸ਼ਿਤ—ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ—ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।
Verse 35
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभि: । मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरोहरि: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਯੁਗ-ਯੋਗ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।
Verse 36
कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा: सारभागिन: । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥
ਗੁਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਰ-ਗ੍ਰਾਹੀ ਆਰਯ ਜਨ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿਧੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
न ह्यत: परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृति: ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ—ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਣਗੇ ਪਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੋਣਗੇ।
Verse 39
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ਜਿੱਥੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਪਯਸਵਿਨੀ, ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਮਹਾਨਦੀ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 40
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणा: । क्वचित् क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिश: ॥ ३८ ॥ ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी । कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ ३९ ॥ ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशया: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਬਹੁਤ ਭਗਤ ਹੋਣਗੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ। ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਪਯਸਵਿਨੀ, ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਚੀ ਮਹਾਨਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਸਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਿਰਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਭਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना य: शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ, ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾ ਦਾਸ ਹੈ ਨਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 42
स्वपादमूलं भजत: प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरि: परेश: । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्ट: ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਵਾਂਗ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨ-ਮੂਲ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰ ਵੀ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਪਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
श्रीनारद उवाच धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वर: । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीत: सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 44
ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धा: सर्वलोकस्य पश्यत: । राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧ ਮੁਨੀ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਭਗਵਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 45
त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थित: श्रद्धया युक्तो नि:सङ्गो यास्यसे परम् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵਸੁਦੇਵ, ਤੂੰ ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ; ਨਿਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਵੇਂਗਾ।
Verse 46
युवयो: खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् । पुत्रतामगमद् यद् वां भगवानीश्वरोहरि: ॥ ४६ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਹਨ।
Verse 47
दर्शनालिङ्गनालापै: शयनासनभोजनै: । आत्मा वां पावित: कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतो: ॥ ४७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ—ਦਰਸ਼ਨ, ਆਲਿੰਗਨ, ਗੱਲਬਾਤ, ਇਕੱਠੇ ਸੌਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ—ਇਸ ਸਨੇਹਮਈ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ।
Verse 48
वैरेण यं नृपतय: शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यै: । ध्यायन्त आकृतधिय: शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुन: किम् ॥ ४८ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ, ਪੌਂਡ੍ਰਕ, ਸ਼ਾਲਵ ਆਦਿ ਵੈਰੀ ਰਾਜੇ ਵੀ ਲੇਟਣ-ਬੈਠਣ ਆਦਿ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚਾਲ, ਲੀਲਾਵਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰੇਮਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!
Verse 49
मापत्यबुद्धिमकृथा: कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये ॥ ४९ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਮ ਬੱਚਾ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 50
भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥ ५० ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣੇ ਅਸੁਰ-ਸੁਭਾਵ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅਵਤਰੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੁਰਜਨ ਤੇ ਭਗਤ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।
Verse 51
श्रीशुक उवाच एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मित: । देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मन: ॥ ५१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਂਭਾਗੀ ਵਸੁਦੇਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਗਵਤੀ ਦੇਵਕੀ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਮੋਹ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 52
इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद् य: समाहित: । स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५२ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁੰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਮੈਲ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because the chapter targets karma-kāṇḍa pursued under rajas for pride, lust, and violence—where sacrifice becomes a tool for sense-gratification and demigod-appeasement rather than a purification meant to culminate in Hari-bhakti. The Vedic allowances (marriage, sacrificial meat, ritual wine) are framed as regulated concessions designed to lead to renunciation (nivṛtti) and devotion, not as independent goals.
It presents a yuga-wise progression: Satya-yuga emphasizes meditation and sense-control with the Lord described as white and ascetic; Tretā-yuga emphasizes yajña taught in the three Vedas with the Lord described as red and sacrificially equipped; Dvāpara-yuga emphasizes regulated arcana honoring the Lord as a royal person, integrating Vedic and tantric prescriptions with the Lord described as dark-blue with ornaments and weapons; Kali-yuga emphasizes saṅkīrtana—congregational chanting of Kṛṣṇa’s names—as the most accessible means to perfection.
The verse describes an incarnation who promotes congregational chanting of Kṛṣṇa’s names, is Kṛṣṇa Himself though not blackish in complexion, and is accompanied by associates and confidential companions. In the Gauḍīya Vaiṣṇava reading, this is understood as Śrī Caitanya Mahāprabhu, the yuga-avatāra who inaugurates the saṅkīrtana movement.
It means that when one takes exclusive shelter of Mukunda and serves Him directly, one fulfills the ultimate obligation to all beings because all are parts of the Supreme. Thus separate, independent servicing of demigods, forefathers, or social claims is no longer binding as a debt; devotion to the Lord becomes the integrating fulfillment of duties.