Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੇਗਾ।

Verse 2

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਰੁਮਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਣ ਜਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੀ ਜੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਗਿਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

Verse 3

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

ਜਦੋਂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ (ਵਿਰਾਟ ਪੁਰ) ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 4

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਲ, ਓਜ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ੍ਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੈ।

Verse 5

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਰਜੋਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਸ਼ਤਧ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਪਾਲਣ ਲਈ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਬਣਿਆ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਤਮੋਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ-ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਸੀ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਿਆ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਮুনি ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਵਰਗ-ਧਾਮ ਛੀਨ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਅਤੀਤ ਮਹਿਮਾ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਭੇਜਿਆ। ਉੱਥੇ ਬਸੰਤ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਮੰਦ ਹਵਾ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਕਾਮੁਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਜੈਯ ਨਜ਼ਰਾਂ-ਰੂਪੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿੰਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

Verse 8

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

ਆਦਿ-ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕੰਬਦੇ ਕਾਮਦੇਵ, ਮਾਰੁਤ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ— “ਡਰੋ ਨਾ; ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਕਰੋ।”

Verse 9

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ, ਜਦ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਬੋਲੇ— “ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੋ; ਸਾਡੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਰਾਮ ਧੀਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਅੱਗੇ ਨਮਦੇ ਹਨ।”

Verse 10

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਭਗਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਉਹਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗਰਮੀ-ਠੰਢ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਜੀਭ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵੇਗਾਂ ਦੀ ਅੰਤਹੀਣ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਪਾਰ ਸਮੁੰਦਰ—ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਦੁਸ਼ਚਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ—ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

Verse 13

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਹਨਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਰੂਪਵਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਵੈਭਵ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 14

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਵੋ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣੇਗੀ।”

Verse 15

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

‘ਓਂ’ ਆਖ ਕੇ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ।

Verse 16

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਬਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਪਰਾਧ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਡਰਿਆ ਵੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 17

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੰਸ-ਸਰੂਪ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਆਦਿ ਕਲਾ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਧੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਏ।

Verse 18

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਮਨੂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਛੁਡਾਇਆ।

Verse 19

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਵ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਛੁਡਾਇਆ। ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭਯ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੁਰੇਂਦਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 20

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਯਾਚਨਾ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੈਹਯ ਕੁਲ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕੀ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀਤਾ-ਪਤੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਣ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਸਮੇਤ ਦਸ-ਮੁਖ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਦਾ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।

Verse 22

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅਜਨਮਾ ਭਗਵਾਨ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਐਸੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਕੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਬਣ ਬੈਠੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਧਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।

Verse 23

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਨ, ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਐਸੇ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ।