Adhyaya 31
The Disappearance of Lord Śrī Kṛṣṇa and the Aftermath in Dvārakā
ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ (ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼/ਅੰਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ) ਵੇਖ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਮੂੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ‘ਆਗਨੇਈ’ ਦੇਹ-ਦਾਹ ਕ੍ਰਿਆ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਲੀਲਾ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਸਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯ, ਧਰਮ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫੁੱਲ ਝੜਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਵਿਰਭਾਵ-ਤਿਰੋਭਾਵ ਮਰਤ੍ਯ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਵਰਗੀ ਨਾਟਕ-ਲੀਲਾ ਹੈ। ਦਾਰੁਕ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਕੀ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਚਿਤਾ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਹਲ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਕਥਾ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਧਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਸਨ। ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 2
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗ; ਅਤੇ ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਕਿੰਨਰ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਆਏ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਤੇ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 3
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗ; ਅਤੇ ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਕਿੰਨਰ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਆਏ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਤੇ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 4
ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
ਸਰਬ-ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤਿਮਈ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ—ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਮੂੰਦ ਲਏ।
Verse 6
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ—ਜੋ ਧਿਆਨ-ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੈ—ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਆਗਨੇਈ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 7
दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ, ਸਤ੍ਯ, ਧਰਮ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਏ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 8
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਬਹੁਤੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਜੀਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗਤੀ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਪਰ ਕੁਝ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 9
सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਗਮਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 10
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰਿ ਦੀ ਯੋਗ-ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 11
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਣਾ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਣਾ ਨਟ ਦੇ ਅਭਿਨਯ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
ਜਿਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਏ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾਇਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅੰਤਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਰਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਵੈਕੁੰਠ ਭੇਜਿਆ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 13
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
ਭਾਵੇਂ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਨੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਹੋਰ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਰ ਹੈ।
Verse 14
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਪਦਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਣ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਵਾਪਸੀ—ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਅਨੁੱਤਮ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥
ਦਾਰੁਕ ਦਵਾਰਕਾ ਆ ਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 16
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ, ਮੂਰਛਿਤ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 17
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਦੌੜੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਰੇ ਪਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਚੋਟਾਂ ਮਾਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 18
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥
ਦੇਵਕੀ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
Verse 19
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्त्रिय: ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੜਪ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਫਿਰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਚਿਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ।
Verse 20
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्नुषा: । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥
ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਵਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦਾਹ-ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਈਆਂ। ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ—ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰੁਕਮਿਣੀ ਆਦਿ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ।
Verse 21
अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥
ਪਿਆਰੇ ਸਖਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਚਨ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਏ ਸਨ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 22
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਵੰਸ਼ਜ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾਏ।
Verse 23
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਤਿਆਗੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਹਲ-ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
Verse 24
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸন্নਿਹਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ।
Verse 26
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਮਹਾਪਥ—ਅਰਥਾਤ ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ—ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 27
य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਅਵਤਾਰ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼੍ਯ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Kṛṣṇa’s body is fully transcendental (sac-cid-ānanda) and the shelter of all worlds; therefore He does not require any yogic process to ‘dispose’ of a material body. His withdrawal is a līlā revealing His absolute independence (svātantrya) and the supremacy of His own abode.
Śukadeva explains that His appearance and disappearance resemble those of embodied beings only externally; they are a staged enactment by His yogamāyā, like an actor’s performance. The Lord remains situated in His own transcendental glory, unaffected by material time and decay.
Most devas, though exalted, could not perceive His precise movement because He did not reveal it; His passage is compared to a lightning bolt’s untraceable path. Brahmā and Śiva partially discerned the working of His mystic power, highlighting gradations of cosmic knowledge beneath the Supreme.
Dvārakā’s submergence signals nirodha at the level of the Lord’s manifest city—His visible līlā-space withdraws from mundane access once His purpose is complete. Yet the chapter also states the Lord is eternally present in Dvārakā, and remembrance of it destroys contamination, preserving its transcendental status.
Because śravaṇa and kīrtana of Bhagavān’s līlā invoke direct sambandha with Him; devotion (bhakti) is not limited by physical proximity. The chapter frames faithful, regular glorification—especially early-morning remembrance—as a sādhana that culminates in the supreme abode and loving service (prema-bhakti).