Adhyaya 3
Nimi Questions the Yogendras: Māyā, Cosmic Dissolution, Guru-Śaraṇāgati, Bhakti, and Deity Worship
ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਨੌਂ ਯੋਗੇਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਐਨੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰীক্ষ ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਗੁਣਮਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ‑ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਜਨਮ‑ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰੋਧ/ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ, ਮਹਾਪਲਾਵਨ, ਅਤੇ ਤੱਤਵ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣਾ; ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਾਲ‑ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ‘ਮੂੜ ਭੋਗੀ’ ਮਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰੇ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸੁਖ, ਧਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ‑ਲੋਭ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਦਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਕਤੀ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਪਿੱਪਲਾਯਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ‑ਸੁਪਨਾ‑ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ, ਪਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣਣਯੋਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਵਿਰਹੋਤ੍ਰ ਕਰਮਯੋਗ, ਵੇਦ‑ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਿਪਕਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ‑ਵਿਧਾਨ ਸਮਝਾ ਕੇ ਅਰਚਨਾ (ਦੇਵ‑ਪੂਜਾ) ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਭਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਸਾਧਨਾ‑ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਸੇਤੂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਨੋ! ਅਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਹਰਿਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੈਂ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਮਰਤਯ ਹਾਂ; ਇਹ ਹਰਿਕਥਾ ਹੀ ਉਸ ਤਪਸ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦਵਾਈ ਹੈ।
Verse 3
श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਤਰীক্ষ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਸਰਵਭੂਤਾਤਮਾ ਨੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ।
Verse 4
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪੰਜ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵੰਡ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਮੰਨ ਕੇ ਅਜਨਮਾ ਨਿੱਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवश: ॥ ७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਅਮੰਗਲ ਹਾਲਤਾਂ ਝੱਲਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।
Verse 10
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥
ਪਾਤਾਲਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਗਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜਦੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥
ਸੰਵਰਤਕ ਨਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਂਦੀ ਵਰਖਾ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੈਰਾਜ ਪੁਰੁਸ਼ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੰਧਨ ਮੁੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਸੁਖਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥
ਵਾਯੂ ਜਦੋਂ ਗੰਧ-ਗੁਣ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਜਲ-ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਾਯੂ ਜਲ ਦਾ ਰਸ-ਗੁਣ ਹਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜਲ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥
ਅੰਧਕਾਰ ਜਦੋਂ ਰੂਪ-ਗੁਣ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਹਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਭੌਤਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਤੋਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੂਹ ਅਹੰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥
ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 17
श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥੂਲ-ਬੁੱਧੀ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 18
श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਕਾਮ‑ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ ਸੁਖ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੁਖ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 19
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥
ਧਨ ਸਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੰਚਲ ਧਨ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਘਰ, ਬੱਚੇ, ਸਾਕ‑ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਤਸੱਲੀ ਕੀ ਹੈ? ਟਿਕਾਉ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?
Verse 20
एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਸਵਰਗ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਉੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ, ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਘਟਣ ਤੇ ਸਵਰਗ‑ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।
Verse 21
तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਵੇ। ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ‑ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 22
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥
ਉੱਥੇ ਚੇਲਾ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ‑ਜਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਗਵਤ‑ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ‑ਸੇਵਾ, ਸਿੱਖੇ। ਬਿਨਾ ਕਪਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥
ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਨ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰੇ। ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਸਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਮਰ ਸੇਵਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ।
Verse 24
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ, ਤਪ, ਤਿਤਿਖ਼ਾ, ਮੌਨ, ਵੇਦਿਕ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਸਾਦਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ-ਠੰਢ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਸਿੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 25
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਚੀਥੜੇ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਲ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਸਿੱਖੇ।
Verse 26
श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥
ਭਾਗਵਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਸੰਯਮ ਰੱਖੋ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲੋ ਅਤੇ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਕਰੋ।
Verse 27
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਲੀਲਾਵਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੋ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਦਿਨਚਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਕਰੋ। ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਮਕਰਮ ਜਾਂ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਘਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 28
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਲੀਲਾਵਾਂ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਜਪ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਹੋਣ; ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੋ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੇ, ਤੁਰੰਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੋ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਘਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 29
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥
ਜੋ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਹਿਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਥ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰੇ।
Verse 30
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਸ਼-ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰਸਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਲਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 31
स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥
ਭਗਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਜੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਆਦਿ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਆਨੰਦ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਕਦੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨੱਚਦੇ-ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਨਯ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮੌਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ ਕੇ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸਤਾਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ (ਨਿਮੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ/ਨਿਸ਼ਠਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 35
श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੱਪਲਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਜਾਣ।
Verse 36
नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਨ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਣੀ, ਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਰੋਖ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਵੈਦਿਕ ਧੁਨੀ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਿ-ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 37
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫੈਲਾ ਕੇ ਸੂਤਰ, ਮਹਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਦੀ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਫਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨਮੂਰਤੀ ਦੇਵਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਰੂਪ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਕਾਰਜ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਿਪੂਰਨ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ।
Verse 38
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਾ ਕਦੇ ਜੰਮਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੇ ਬਾਲਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਕਈ ਉਪਾਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
Verse 39
अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥
ਅੰਡਜ, ਜਰਾਯੁਜ, ਉਦਭਿਜ ਅਤੇ ਸਵੇਦਜ—ਹਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਹ ਬਦਲਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਨਿੱਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੈ—ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸੁੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਗ ਕੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਸੀ’, ਕਿਉਂਕਿ ਕੂਟਸਥ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलदृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਦਮਨਾਭ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਮਹਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਮਲ—ਅਨੇਕ ਅਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਛੇਤੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਧੂਪ ਸਿੱਧੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 41
श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿਓ, ਸਾਨੂੰ ਕਰਮਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਝਾੜ ਕੇ ਪਰਮ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜ ਇક્ષਵਾਕੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਮੌਨ ਕਿਉਂ ਰਹੇ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ?
Verse 43
श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਆਵਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਰਮ, ਅਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਿਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵੇਦ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਅਵਤਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਵੇਦ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥
ਇਹ ਵੇਦ ਪਰੋਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਾਲ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਵੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਫਲਕਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਵਾ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਪਿਉ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਿਠਾਈ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ-ਉਕਤ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਮੌਤ’—ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ—ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥
ਵੇਦ-ਉਕਤ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਆਸਕਤੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ-ਸਿੱਧੀ—ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੁਚੀ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਉਹੀ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 47
य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਦੇ-ਗੰਢ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ—ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੰਤਰ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 48
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥
ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 49
शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 50
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਜੋ ਉਪਚਾਰ ਮਿਲ ਸਕਣ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਥਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਸਜਾਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰੇ, ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ/ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 51
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਜੋ ਉਪਚਾਰ ਮਿਲ ਸਕਣ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਥਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਸਜਾਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰੇ, ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ/ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 52
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸ-ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ, ਆਯੁਧ (ਜਿਵੇਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ) ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜੋ; ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਭੂਸ਼ਣ, ਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਅਖ਼ਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 53
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ, ਆਯੁਧਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਅਕਸ਼ਤ, ਪੁਸ਼ਪਹਾਰ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ।
Verse 54
आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸੇਵਕ ਸਮਝ ਕੇ ਤਦਮਯ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਫੁੱਲਮਾਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 55
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The Supersoul’s activation provides the field and capacity for experience, but bondage arises when the jīva, driven by vāsanā (deep-rooted desire), claims proprietorship and identifies the guṇa-made body as the self. Thus responsibility remains with the jīva’s desire and karmic choice, while the Lord remains the impartial regulator and inner witness (Paramātmā).
The pralaya sequence functions as nirodha teaching: it reveals the temporality of all compounded forms, dismantles false security in worldly achievement, and redirects the seeker to āśraya—Bhagavān beyond time and modes. The cosmology is therefore a spiritual pedagogy producing vairāgya and urgency for bhakti.
A bona fide guru is one who has realized the conclusions of śāstra through deliberation, can convincingly teach those conclusions, and has taken shelter of the Supreme Lord, having relinquished material motivations. The chapter emphasizes initiation (dīkṣā/śaraṇāgati) and learning pure devotional service without duplicity.
By taking shelter of a realized spiritual master, practicing regulated devotion (hearing, chanting, remembering, offering daily work), cultivating saintly association, and gradually giving up sense gratification through higher taste. The text presents bhakti as the direct and ‘easy’ crossing because it invokes the Lord’s personal help.
Heaven is impermanent and mixed with anxiety—rivalry, envy, and fear of falling once merit is exhausted. Ritual merit is acknowledged as a Vedic incentive for the immature, but the chapter’s thrust is that true happiness requires transcendence of karma through dedication to the Lord and eventual pure bhakti.
Because many people are initially attached to fruitive results; the Vedas prescribe regulated karma to discipline them and gradually redirect their motivation toward freedom from action’s bondage—like a father coaxing a child to take medicine. The culmination is offering results to Bhagavān and engaging in devotion.
Arcana is presented as regulated worship (often via tantra-vidhi) that trains attention, purity, and offering mentality. It concretizes karma-yoga—actions performed without attachment and dedicated to Keśava—and matures into bhakti by remembering the Lord as all-pervading (in the Deity, elements, guests, and the heart).