Adhyaya 28

Verse 1

श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ, ਨਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਰੂਪ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਏਕਾਤਮ ਦੇਖ।

Verse 2

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਥਿਆ ਦਵੈਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਵੱਸ ਜੀਵ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚੇਤਨਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦ੍ਵੈਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

ਇਸ ਅਵਸਤੂ-ਸਰੂਪ ਦ੍ਵੈਤਮਈ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਭਲਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਮੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਕਿੰਨੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਭੌਤਿਕ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ—ਅਸੱਤ ਹੈ।

Verse 5

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

ਛਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਅਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਰਥ ਦਾ ਭਾਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਮਾਇਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੱਕ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 6

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਤਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ।

Verse 7

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਤਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ।

Verse 8

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

ਜੋ ਮੇਰੇ ਉਚਾਰੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨ ਸਿਫ਼ਤ; ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਤਮ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਜਗਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਆਤਮਾ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇਹ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਗਿਆਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਜੜ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ?

Verse 11

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

ਆਤਮਾ ਅਖੁੱਟ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਕਦੇ ਭੌਤਿਕ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਨਹੀਂ—ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਹ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਜੜ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?

Verse 12

श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਅਵਿਵੇਕੀ ਜੀਵ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਫਲਦਾਇਕ ਵਾਂਗ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ।

Verse 13

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਕਈ ਅਨਰਥ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਕਈ ਅਨਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ।

Verse 15

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

ਸ਼ੋਕ, ਹਰਖ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 16

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

ਜੋ ਜੀਵ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੂਹ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਲ ਦੇ ਕੜੇ ਵਸ਼ ਹੇਠ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

ਇਹ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੇਮੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋਏ ਗਿਆਨ-ਖੜਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਨੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

ਅਸਲੀ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਜੜ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਉਹੀ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਇਕੋ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 19

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸਲਤਾ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।

Verse 20

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ! ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਉਹੀ ਮਨ ਗ੍ਰਾਹਕ, ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਨਿਯੰਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸਮਨ੍ਵਯ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਨਾਲ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਚੌਥਾ ਤੱਤ (ਤੁਰੀਯ) ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 21

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

ਜੋ ਨਾ ਭੂਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੋਰ ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 22

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

ਭਾਵੇਂ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਇਹ ਵਿਕਾਰਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਯੰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਬ੍ਰਹਮ—ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮ ਸੱਚ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਸਾਫ਼ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਖੰਡਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇ। ਆਤਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਮਮਈ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ।

Verse 24

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ; ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ, ਭੌਤਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਆਦਿ ਸਮਤਾ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ।

Verse 25

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਰਮ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋਣਾ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਖਰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਲਈ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਕੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

Verse 26

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਗਰਮੀ-ਠੰਢ ਆਦਿ ਗੁਣ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ, ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਰ) ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ—ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਹੇਤੁ ਹੈ—ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ।

Verse 27

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

ਤਾਂ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਰਜੋਗੁਣੀ ਕਸ਼ਾਇ (ਮਲਿਨਤਾ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਰੋਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਕੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਕਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੂਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੜਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

ਕਈ ਵਾਰ ਈਰਖਾਲੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਣੇ, ਸ਼ਿਸ਼ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕੂਯੋਗੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।

Verse 30

करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

ਸਧਾਰਣ ਜੀਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਲ ਤੱਕ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਚੱਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 31

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਖੜ੍ਹਾ, ਬੈਠਾ, ਤੁਰਦਾ, ਲੇਟਿਆ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 32

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵੇਖ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਦਵੈਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਿਟਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 33

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

ਹੇ ਅੰਗ! ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਿਤ੍ਰ-ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਬੱਧ ਜੀਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਤ੍ਯ ਆਤਮਾ ਨ ਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨ ਕਦੇ ਤਿਆਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 34

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਦਯ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਇਆ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਫਿਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 35

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤਿ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ। ਉਹ ਇਕ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਮ ਬੋਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 36

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਦੋਹਰਾਪੇ ਵਰਗਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਕਲਪਿਤ ਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 37

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

ਪੰਜ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰਾਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੋਹਰਾਪਣ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਡਿਤ-ਮਾਨੀ ਹਨ; ਉਹ ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

ਅਪਰਿਪੱਕ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਸਰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 39

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

ਕੁਝ ਉਪਸਰਗ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਧਾਰਣਾ-ਯੁਕਤ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਪ, ਮੰਤਰ ਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਉਪਸਰਗ ਮੇਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

ਕੁਝ ਧੀਰ ਯੋਗੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਜਵਾਨ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਭੌਤਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁਟਦੇ ਹਨ।

Verse 42

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

ਯੋਗ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਕੁਝ ਸੁਧਰ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੇਰਾ ਪਰਾਯਣ ਹੈ ਉਹ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਆਸ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਤਰੀਕੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦਾ ਹੈ।

Verse 44

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਯੋਗ-ਚਰਿਆ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।