Adhyaya 26
Purūravā’s Song of Renunciation and the Glory of Sādhu-saṅga
ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਸਮਰਾਟ ਪੁਰੂਰਵਾ (ਐਲ) ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧਨ ਦੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲਾਪ-ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬੋਧ, ਮਰਯਾਦਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਗੌਰਵ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੋਗ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸੌੰਦਰਯ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸ਼ੁਚਤਾ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਧੋਖੇ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਵਿਵੇਕ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਾਏ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਕੁਸੰਗ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਅਪਣਾਓ; ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਸਕਤੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ‘ਨੌਕਾ’, ਸੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯ ਸ਼ਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂਰਵਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਗਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਨੰਦ-ਨਿਧਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹਨ।
Verse 3
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਭੋਗਵਾਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।
Verse 4
ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਾਟ ਐਲ (ਪੁਰੂਰਵਾ) ਨੇ ਇਹ ਗਾਥਾ ਗਾਈ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।
Verse 5
त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੰਗਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ! ਹੇ ਕਠੋਰ ਇਸਤਰੀ! ਰੁਕ ਜਾ!”
Verse 6
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਗ ਨਿੱਕਾ ਤੇ ਤੱਛ ਸੀ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਵੱਲ ਮਨ ਇੰਨਾ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 7
ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥
ਰਾਜਾ ਐਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਮੋਹ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੇਖੋ। ਕਾਮ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਗਰਦਨ ਫੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਨਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਲ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 8
नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਠੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਹਾਏ, ਕਈ ਸਾਲ ਮੇਰੇ ਦਿਨ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਗਏ!
Verse 9
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥
ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਆਤਮ-ਮੋਹ! ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡੌਣਾ ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਿਰੋਮਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ!
Verse 10
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥
ਵਡੇ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨੰਗਾ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 11
कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥
ਮੇਰਾ ਅਸਰ, ਮੇਰਾ ਤੇਜ, ਮੇਰੀ ਹਕੂਮਤ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਈ? ਜੋ ਔਰਤ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਗਧੀ ਦੀ ਲੱਤ ਖਾਧੇ ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜਿਆ।
Verse 12
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥
ਵੱਡੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ, ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਤੇ ਮੌਨ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਅਰਥ, ਜੇ ਆਖ਼ਰ ਮਨ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 13
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਧਿੱਖਾਰ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੂਰਖ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ-ਸਮਾਨ ਪਦ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੈਲ-ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ।
Verse 14
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥
ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੇਵਣ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ।
Verse 15
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
ਵੈਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਗਵਾਨ ਅਧੋક્ષਜ—ਆਤਮਾਰਾਮਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਛੁਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 16
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥
ਦੇਵੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਸੁਚੱਜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਵੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਮੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 17
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ? ਮੈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 18
क्वायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥
ਇਹ ਮੈਲਾ, ਬਦਬੂਦਾਰ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਆਖ਼ਰ ਹੈ ਕੀ? ਇਸਤਰੀ ਦੇਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਾਇਆ ਦਾ ਝੂਠਾ ਪਰਦਾ ਹੀ ਹਨ।
Verse 19
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ—ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ, ਪਤਨੀ ਦਾ, ਮਾਲਕ ਦਾ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ, ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਦਾ? ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ? ਨਿਸਚੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਨੀਚ ਅੰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਚਿਮੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਵਾਹ, ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ! ਕਿੰਨੀ ਮਨਮੋਹਕ ਨੱਕ, ਕਿੰਨੀ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ!”
Verse 21
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਨਸਾਂ, ਚਰਬੀ, ਗੁੱਦਾ, ਹੱਡੀਆਂ—ਅਤੇ ਮਲ, ਮੂਤਰ, ਪੀਪ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੋਗ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
Verse 22
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥
ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਆਸਕਤ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਮਨ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖਲਬਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥
ਜੋ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्वर्ग: किमु मादृशाम् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿਓ। ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 25
श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਜ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ-ਲੋਕ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹ ਧੁਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ।
Verse 26
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਤ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਵਧੀਕ ਲਗਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥
ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਵੰਦ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਉੱਧਵ, ਅਜੇਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਿੱਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥
ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ, ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 31
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਯਜ੍ਞ-ਅੱਗ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਭਾਵਸੁ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਠੰਢ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੜਤਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥
ਭਿਆਨਕ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੁੱਬਦੇ ਤੇ ਉੱਭਰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੰਤ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਉਹ ਡੁੱਬਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹਨ।
Verse 33
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਰਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਧਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸੰਤ ਹੀ ਇਕੋ ਸ਼ਰਨ ਹਨ।
Verse 34
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਨਜ਼ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ। ਸੰਤ ਹੀ ਸੱਚੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹਨ।
Verse 35
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਪੁਰੂਰਵਾ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗਤੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames asat-saṅga as spiritually lethal because it normalizes sense-centered goals (genitals and belly) and reinforces deha-abhimāna, pulling the mind into guṇa-driven habits. The Bhāgavata’s logic is causal: association shapes desire, desire shapes action, and action deepens bondage. Hence the ‘blind following blind’ image—without tattva-jñāna and sādhu guidance, one’s trajectory is toward deeper ignorance rather than liberation.
Purūravā’s song is a confessional case study: despite royal power and prolonged enjoyment, he remains unsatisfied and becomes humiliated, revealing kāma’s insatiable nature. His reflections convert narrative into sādhana: he diagnoses lust, recognizes bodily beauty as māyā’s covering, and turns toward inner realization of the Paramātmā. The episode demonstrates that even elevated status cannot protect one from sense bondage without restraint and saintly association.
Kṛṣṇa identifies His devotees—peaceful, non-possessive, equal-visioned, fixed in Him—as the rescuing boat. This is not mere metaphor: devotees transmit divine vision through śravaṇa-kīrtana, cut attachments through truthful speech, and embody the Lord’s shelter (āśraya) in lived practice. Serving such devotees destroys fear and ignorance just as fire removes cold and darkness.
The repetition underscores a contemplative dismantling of deha-abhimāna: if the body’s proprietor cannot be decisively established—parents, spouse, employer, fire, animals, friends, or even the indwelling self—then obsessive attachment is irrational. The point is not nihilism but vairāgya grounded in discernment, redirecting identity from body to ātmā and devotion to the indwelling Lord.