Adhyaya 23
The Song of the Avantī Brāhmaṇa (Avanti-brāhmaṇa-gītā): Mind as the Root of Suffering and Equanimity Amid Insult
ਉੱਧਵ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪਮਾਨ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਡੋਲ੍ਹਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਅਵੰਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਧਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕੰਜੂਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਧਨ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਸਭ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਆ ਕੇ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਮੌਨ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਮਖੌਲ, ਮਾਰ-ਪੀਟ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼। ਉਹ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣਾ ‘ਗੀਤ’ ਗਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਲੋਕ ਹਨ, ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਦੇਹ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਕਾਲ—ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਮਨ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦਵੈਤ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਜੈ ਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਅਤੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਸੁਣਨ-ਯੋਗ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁर्जਨਾਂ ਦੇ ਕੜਵੇ ਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੁੜ ਆਪ ਹੀ ਠਹਿਰਾ ਸਕੇ, ਐਸਾ ਸਾਧੂ ਲਗਭਗ ਨਹੀਂ।
Verse 3
न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥
ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਤਪਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਅਸਭਿਆਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ-ਤੀਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਕੇ ਚੁਭਦੇ ਹਨ।
Verse 4
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 5
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
Verse 6
अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥
ਅਵੰਤੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਕੰਜੂਸ, ਕਾਮੀ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇਲਾ ਸੀ।
Verse 7
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀਸੰਗਤ ਭੋਗ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾ ਪਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਸੀ।
Verse 8
दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥
ਉਸ ਦੇ ਮੰਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਕੰਜੂਸੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਤਨੀ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘਿਨ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 9
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਧਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਕੰਜੂਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ—ਪੰਜ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥
ਹੇ ਮਹਾਦਾਨੀ ਉੱਧਵ! ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੈ ਘਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੋ ਜੋੜਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 11
ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਉਸ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਕੁਝ ਦੌਲਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਕੁਝ ਚੋਰਾਂ ਨੇ, ਕੁਝ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਛੀਨ ਲਈ।
Verse 12
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
ਅਖ਼ੀਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਨਾ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਹਿਣ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 13
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਿਆ।
Verse 14
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृश: ॥ १४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ— ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ! ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ; ਜਿਸ ਧਨ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਨਾ ਧਰਮ ਲਈ ਸੀ ਨਾ ਭੋਗ ਲਈ।
Verse 15
प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
ਕੰਜੂਸਾਂ ਦਾ ਧਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਤਮ-ਤਪਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥
ਮਸ਼ਹੂਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਗੁਣ— ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਲੋਭ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਦਾਗ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥
ਧਨ ਕਮਾਉਣ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧਾਉਣ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਖਰਚ ਕਰਨ, ਗੁਆਉਣ ਅਤੇ ਭੋਗਣ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ, ਦੰਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ, ਫੁੱਟ, ਵੈਰ, ਬੇਇਤਬਾਰੀ, ਈਰਖਾ/ਸਪਰਧਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਜੂਆ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਲਾਵਾਂ— ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਅਨਰਥ ਧਨ-ਲੋਭ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਰਥ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅਨਰਥਕ ਧਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।
Verse 19
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ, ਦੰਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ, ਝਗੜਾ, ਵੈਰ, ਬੇਇਤਬਾਰੀ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ‑ਆਸਕਤੀ, ਜੂਆ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਅਨਰਥ ਧਨ‑ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਅਨਰਥਕ ‘ਅਰਥ’ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।
Verse 20
भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥
ਇੱਕੋ ਸਿੱਕੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਰਾ, ਪਤਨੀ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥
ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਧਨ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੌਹਾਰਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 22
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮੰਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿਤ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 23
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥
ਸੁਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਲੋਕ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਮਰਤਕ ਮਨੁੱਖ ਅਨਰਥ ਦੇ ਧਾਮ, ਭੌਤਿਕ ਧਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇਗਾ?
Verse 24
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥
ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਜੀਵਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਬੰਧੂਆਂ ਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਧਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਧਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਹੁਣ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ?
Verse 26
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਅਰਥ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 27
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਗ੍ਰਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਧਨ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਭੋਗ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਹੀ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦੇ ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੀ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ?
Verse 28
नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖਦ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਲਿਆ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਹੈ।
Verse 29
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 30
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇਵਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਖਟਵਾਂਗ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਵੰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 32
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਚਰਿਆ। ਉਹ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 33
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਊਧਵ, ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਅਵਧੂਤ ਭਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 34
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵੇਣੁ ਦੰਡ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ, ਕੁਝ ਭਿੱਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਕਮੰਡਲੂ। ਕੋਈ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਆਸਨ, ਕੋਈ ਜਪਮਾਲਾ, ਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਫਾਟੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦੇ।
Verse 35
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਖਾਣ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਉਸ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਣ ਦੀ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦੇ।
Verse 36
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥
ਮੌਨ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੋਲਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ; ਨਾ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਦੇ—“ਇਹ ਤਾਂ ਚੋਰ ਹੈ।” ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਚੀਕਦੇ—“ਬੰਨ੍ਹੋ, ਬੰਨ੍ਹੋ!”
Verse 37
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ—“ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪਖੰਡੀ ਤੇ ਠੱਗ ਹੈ। ਧਨ ਘਟ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧੰਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।”
Verse 38
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ—“ਅਹੋ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ‘ਮਹਾਸਾਰ’ ਹੈ! ਹਿਮਾਲੇ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ। ਮੌਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਸਾਧਦਾ ਹੈ, ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯੀ!” ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹਵਾ ਛੱਡਦੇ। ਕਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖਿਡੌਣੇ ਜਿਹੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਕੈਦ ਰੱਖਦੇ।
Verse 39
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ—“ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਮੌਨ ਸਾਧ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹਵਾ ਛੱਡਦੇ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਕੈਦ ਰੱਖਦੇ।
Verse 40
एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ, ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਧਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥
ਉਹ ਨੀਚ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰ ਕੇ ਡਿਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਸੱਤਵਿਕ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਪੱਕਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 42
द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥
ਬਲਵਾਨ ਮਨ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਤ੍ਤਵ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ, ਤਮਸ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੇ ਲੋਹਿਤ। ਹਰ ਗੁਣ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 44
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥
ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੂਝਦੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਸਖਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਪਦ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਣੂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ—ਜਗਤ ਦੀ ਛਾਇਆ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਰਪਣ—ਅਪਣਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਬੱਝ ਗਿਆ।
Verse 45
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥
ਦਾਨ, ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਨਿਯਮ-ਯਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ੍ਰਵਣ, ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਮਨ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 46
समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੰਯਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?
Verse 47
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥
ਅਨਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ‘ਦੇਵ’ ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 48
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਦੁर्जਯ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਮਨ—ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਵੇਗ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਕਾਰ ਝਗੜੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਪੱਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਭੌਤਿਕ ਮਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅੰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ’ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥
ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਲੋਕ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ? ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਭੌਤਿਕ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੰਦ ਕਦੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
Verse 51
दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥
ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ? ਕਰਨਾ ਤੇ ਸਹਿਣਾ ਤਾਂ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਹਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦੂਜੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰਖ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ?
Verse 52
आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥
ਜੇ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ? ਤਦ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਿਉਂ?
Verse 53
ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥
ਜੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਜ ਤੇ ਨਿੱਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ? ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੀਵ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕੱਢੇ?
Verse 54
कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥
ਜੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੇਤਨ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਕਰਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਹੈ; ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੈ ਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ—ਫਿਰ ਗੁੱਸਾ ਕਿਸ ਉੱਤੇ?
Verse 55
कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥
ਜੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਲੌ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ, ਬਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿੰਦੀ। ਆਤਮਾ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਤੀਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੁੱਸਾ ਕਿਸ ਉੱਤੇ?
Verse 56
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥
ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਦਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।
Verse 57
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਇਸ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਮੁਕੁੰਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਪਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੁਸ਼ਟ ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਥਾ ਗਾਈ।
Verse 59
सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥
ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ; ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਭ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ, ਉਦਾਸੀਨ ਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 60
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ। ਇਹੀ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Verse 61
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥
ਜੋ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਭਿਖੂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਦਾ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਜਾਂ ਆਪ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ।
Frequently Asked Questions
Because the story converts abstract yoga into lived proof: when insult, poverty, and social rejection arrive, the practitioner must locate causality correctly. The Avantī brāhmaṇa demonstrates nirodha in practice—he withdraws from reactive blame and fixes responsibility on the mind’s misidentification, thereby remaining steady in dharma and devotion.
He systematically rejects external causes (other people, demigods, the body and senses, planets, karma, and time) as ultimate explanations and identifies the mind as the primary constructor of duality. The mind, empowered by the guṇas and shaped by false ego, projects ‘friend/enemy’ narratives and thus perpetuates saṁsāra; pacifying it through higher fixation ends the tyranny of dualities.
Rowdy, impious townspeople insult him—stealing his staff and bowl, contaminating his food, mocking his silence, and even chaining him. Their behavior serves as the text’s stress-test: genuine renunciation is not validated by social honor but by inner steadiness, forgiveness, and unwavering orientation to the Supreme.
They function as an ethical taxonomy of lobha’s downstream effects—showing how wealth-obsession breeds social violence (theft, lying, enmity), psychological agitation (pride, anger, envy), and addiction (intoxication, gambling, sexual danger). The list supports the chapter’s renunciation logic: greed corrodes both dharma and peace, making mind-control and detachment necessary for real benefit (paramārtha).
It follows the devotional intimacy of Uddhava’s inquiry by addressing a concrete obstacle to sādhana—insult and mental disturbance—through a narrative parable. It then transitions forward by distilling the takeaway as the ‘essence of yoga’: fix intelligence on Kṛṣṇa and control the mind, setting the stage for subsequent chapters to elaborate systematic practices of yoga, knowledge, and devotion.