Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਵ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 28, 26, 25, 17 ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੰਭਵ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਮੁੱਖ ਢਾਂਚੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਲਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ-ਅਧਿਦੈਵਿਕ-ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਅੱਗੇ ਉੱਧਵ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਸਪਰ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਬੱਧ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਕ ਗੂੰਝਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ-ਯੁਕਤ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ‘ਜਨਮ’ ਤੇ ‘ਮੌਤ’ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਹੀ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੱਤ ਕਿੰਨੇ ਗਿਣੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਵ, ਇਕਾਦਸ਼, ਪੰਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ— ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਛੱਬੀ, ਕੁਝ ਪੱਚੀ; ਕੋਈ ਸੱਤ, ਕੋਈ ਨੌਂ, ਕੋਈ ਛੇ, ਕੋਈ ਚਾਰ, ਕੋਈ ਗਿਆਰਾਂ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਤਾਰਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਕੀ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਸੀ? ਹੇ ਸਨਾਤਨ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੱਤ ਕਿੰਨੇ ਗਿਣੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਵ, ਇਕਾਦਸ਼, ਪੰਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ— ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਛੱਬੀ, ਕੁਝ ਪੱਚੀ; ਕੋਈ ਸੱਤ, ਕੋਈ ਨੌਂ, ਕੋਈ ਛੇ, ਕੋਈ ਚਾਰ, ਕੋਈ ਗਿਆਰਾਂ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਤਾਰਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਕੀ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਸੀ? ਹੇ ਸਨਾਤਨ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੱਤ ਕਿੰਨੇ ਗਿਣੇ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਵ, ਇਕਾਦਸ਼, ਪੰਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ— ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਈ ਛੱਬੀ, ਕੋਈ ਪੱਚੀ; ਕੋਈ ਸੱਤ, ਨੌਂ, ਛੇ, ਚਾਰ, ਗਿਆਰਾਂ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਤਾਰਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਖਿਆ-ਭੇਦ ਉਹ ਜਿਸ ਜਿਸ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ—ਇਹ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੋਲਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕੇ।
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
ਇਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਅਦਮ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਇਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਤਰਕਸੰਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
ਅਨਾਦਿ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਿਆਨਦਾਤਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਗੁਣ-ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਹੈ; ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਤਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਲਬਲੀ ਭਰੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ‘ਸੂਤਰ’ (ਮਹੱਤੱਤਵ) ਹੈ।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
ਮੈਂ ਨੌਂ ਮੂਲ ਤੱਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਭੋਗਤਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਵੇਖਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ ਅਤੇ ਚੱਖਣਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲ, ਹੱਥ, ਉਪਸਥ, ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਪੈਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਗਤੀ, ਬੋਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ (ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ/ਨਿਰਮਾਣ—ਇਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ।
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੱਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਰੂਪ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਦਾ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
ਮਹਤ-ਤੱਤਵ ਆਦਿ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀਰਯ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਸੱਤ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ (ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼), ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਛੇ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਚਾਰ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਤੇਜ, ਜਲ ਅਤੇ ਅੰਨ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਭੌਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਤਾਰਾਂ ਤੱਤ ਗਿਣਦੇ ਹਨ—ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ (ਵਿਸ਼ੇ), ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਸਤਾਰਵਾਂ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਪੰਜ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
ਗਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੁਰਖ (ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ) ਮਿਲ ਕੇ ਨੌਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰਕ-ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਤ ਨਿਆਂਯੋਗ ਹਨ; ਸੱਚੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਮਕ ਉਮੀਦਯੋਗ ਹੈ।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਭਾਵੇਂ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼, ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਦਿਓ ਜੋ ਤਰਕ-ਨੈਪੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਛਿਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਗਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਦਾ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਾਰਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਤੀਜਾ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਦੈਵ ਅਤੇ ਅਧਿਭੂਤ।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਛੇਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ—ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਮੂਲ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਹੈ।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਦੇ ਕਾਰਜ—ਬੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ (ਵੈਕਾਰਿਕ), ਰਾਜਸ (ਐਂਦ੍ਰਿਯ) ਅਤੇ ਤਾਮਸ। ਇਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਭੌਤਿਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ-ਵਿਕਲਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ—“ਇਹ ਜਗਤ ਸੱਚ ਹੈ”, “ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਨਹੀਂ”—ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਦ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ—ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਪ ਤੋਂ—ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਆਤਮ-ਬੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ—ਅਕਸਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਹ/ਲੋਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ/ਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮਨ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਤੇ ਮਿਟਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭੁੱਲ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਮੌਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਮਹਾਦਾਨੀ ਉੱਧਵ! ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਨਵੇਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਹੀ’ ਵਾਲਾ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮਨ ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ-ਮੱਧ-ਨੀਚ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਭੌਤਿਕ ਭਿੰਨਤਾ ਮਾਨੋ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪ ਹੀ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕੂਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ।
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਸਦਾ ਬਣਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਵੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਹਾਅ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਲ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਲ ਪਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਬਦਲਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਜੋਤ ਵੇਖ ਕੇ ਝੂਠ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਇਹੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ।” ਜਿਵੇਂ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਇਕ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਇਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਸਦਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ ਦੇਹ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਭਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਨਮਦਾ ਤੇ ਮਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਜਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅੱਗ ਮੁੱਕ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
ਗਰਭਧਾਰਣ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ, ਜਨਮ, ਸ਼ੈਸ਼ਵ, ਬਾਲ੍ਯ, ਯੌਵਨ, ਮੱਧ ਉਮਰ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਕੋਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮਨਘੜੰਤ ਧਾਰਣਾ ਛੱਡ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੰਦਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ।
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
ਅਬੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਤ ਰੂਪ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਭਟਕਦਾ ਜੀਵ ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੇਵ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਯੋਨੀ ਜਾਂ ਤਿਰਯਕ (ਪਸ਼ੂ) ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਿਲਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ-ਅਨੁਭਵ ਝੂਠਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ਜ! ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਕੰਬਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰਮ ਹੈ।
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵ ਝੂਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ।
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਧਵ! ਅਸੱਤ ਭੌਤਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਵੇਖ ਕਿ ਦ੍ਵੈਤਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਵਿਕਲਪੀ ਭਰਮ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਬੁਰੇ ਲੋਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਨ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਨ, ਠੱਗਣ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਕਰਨ; ਮਾਰਨ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਨ; ਅਗਿਆਨੀ ਥੁੱਕਣ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ।
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਬੁਰੇ ਲੋਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਨ, ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਨ, ਠੱਗਣ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਕਰਨ; ਮਾਰਨ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਨ; ਅਗਿਆਨੀ ਥੁੱਕਣ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ।
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ।
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਅਸੱਤ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬੜੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਭਗਤ—ਜੋ ਤੇਰੇ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.