Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਧਰਮ–ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ–ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਕਤੀ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਤ ਆਚਰਨ—ਇਹ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਹੀ ਪੁੰਨ ਹੈ। ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਨਿਰਣੇ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੂਮੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਕਾਲ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੋਧਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤ’ ਵੇਦਿਕ ਫਲ-ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤਾਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਪਰਮ ਹਿਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਛੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮਕਾਂਡ, ਉਪਾਸਨਾਕਾਂਡ ਅਤੇ ਗਿਆਨਕਾਂਡ ਵੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਉੱਧਵਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਨਿਯਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਗਵਤ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਚਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਸਵਧਰਮ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਿੱਠੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣ (ਪੁੰਨ) ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਦੋਸ਼ (ਪਾਪ) ਹੈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਉੱਧਵ, ਇਕੋ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੀਕ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਦ੍ਰਵ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਲਈ, ਵਰਤਾਓ ਲਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
ਸੰਸਾਰਕ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਆਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਇਕੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਸੰਤ ਉੱਧਵ, ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਅਯੋਗ੍ਯ—ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਕੀਕਟ ਵਰਗੇ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
ਉਹ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਢੁਕਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਂ ਫਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ।
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ, ਬਚਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਮਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਦੌਲਤ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
ਅਨਾਜ, ਲੱਕੜ, ਹੱਡੀਆਂ, ਧਾਗੇ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਧਾਤੂ, ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸਮਾਂ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਅਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਅਤੇ ਮੈਲ ਦੀ ਪਰਤ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਉਮਰ, ਨਿੱਜੀ ਬਲ, ਸੰਸਕਾਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ—ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੇਰੀ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ—ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਠੀਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ। ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕਰਤਾ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਧਰਮ।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗੁਣ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
ਜੋ ਕਰਮ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਿਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ? ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮਜਾਤ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
ਜਿਸ-ਜਿਸ ਪਾਪਮਈ ਜਾਂ ਭੋਗਮਈ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਉਸ-ਉਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ ਤੇ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਹ (ਕਲੀ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
ਕਲਹ ਤੋਂ ਅਸਹਿਣਯ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਮਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ ਉੱਧਵ! ਉਸ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ। ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੀ ਕੇ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਚਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲਾਲਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਮਿਠਾਈ ਦਾ ਵਾਅਦਾ।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਜਨਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਂ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਪਾਪਮਈ ਸੰਸਾਰ-ਰਾਹ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕਿਉਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕੁਝ ਕੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
ਕਾਮ, ਕੰਜੂਸੀ ਅਤੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਉਹ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਪਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਜੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਦੁਰਜਨ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਪਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਜੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਵੇਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਦੁਰਜਨ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਲੋਕ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਵਪਾਰੀ ਬੇਕਾਰ ਅਟਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਧਨ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕੀਮਤ ਛੱਡ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਸਵਰਗ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਰਜ, ਸਤ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਯਥੋਚਿਤ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ— “ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਵਰਗ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਭੋਗ ਕਰਾਂਗੇ; ਭੋਗ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ।” ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਅਤਿ ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਮੇਰੀ—ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ—ਕਥਾ ਵੱਲ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਅਤਿ ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਮੇਰੀ—ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ—ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਰਸ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
ਇਹ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਰੋਖ, ਗੂੜ੍ਹ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਐਸੀ ਗੁਪਤ ਪਰੋਖਤਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਧੁਨੀ ਅਨੰਤ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਥਾਹ ਹੈ।
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਮੈਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਓੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਵੈਦਿਕ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧੁਨੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦਾ ਇਕ ਤੰਤੂ।
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਾਲਾ ਕੱਢ ਕੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦਾ-ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਪਰਸ਼-ਰੂਪ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਆਨੰਦ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਛੰਦੋਮਯ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅੱਖਰਾਂ—ਵਿਆੰਜਨ, ਸਵਰ, ਊਸ਼ਮ ਅਤੇ ਅੰਤਸਥ—ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਨੂੰ, ਐਸੇ ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਗਲਾ ਛੰਦ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਵੱਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਹਨ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਜਗਤੀ, ਅਤਿਛੰਦ, ਅਤ੍ਯਸ਼ਟੀ, ਅਤਿਜਗਤੀ ਅਤੇ ਅਤਿਵਿਰਾਟ।
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗੁਪਤ ਹਿਰਦਾ—‘ਇਹ ਕੀ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰਕੇ ਕਿਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?’—ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਬੱਧ ਯੱਗ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਖੰਡਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਰਥ ਦਾ ਸਾਰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਤ੍ਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.