Adhyaya 20
Karma, Jñāna, and Bhakti: Vedic Dharma, Piety and Sin, and the Boat of Human Life
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਧਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ, ਸੁਰਗ-ਨਰਕ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੈਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਬਿਨਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਰਮਯੋਗ, ਵੈਰਾਗੀ ਲਈ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਭਕਤੀ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮ ਨਾ ਸੁਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਨਰਕ। ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰੇਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਆਯੁ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਨੌਕਾ ਦਾ ‘ਕਪਤਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੁਕੂਲ ਹਵਾ’ ਸਮਝੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ—ਉਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਸ ਕਰਦੀ, ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋੜਦੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵਾਲੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੁਕਮ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਭੇਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ-ਅਨੁਲੋਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਫਰਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਸ਼, ਉਮਰ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਭੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥
ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਵੇਖਿਆਂ, ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਰੂਪ ਤੁਹਾਡੇ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ? ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਰੂਪ ਪਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ-ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵੇ?
Verse 4
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗੱਲਾਂ—ਮੋਖਸ਼, ਸਵਰਗ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਤੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ।
Verse 5
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਜੋ ਭੇਦ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹੀ ਵੇਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਯੋਗ ਦੱਸੇ ਹਨ: ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 7
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਹਾਲੇ ਉਬਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 8
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਭਾਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਪਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉਬਿਆ ਹੋਵੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ; ਉਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 9
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਉਬਾਉ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 11
अस्मिंल्लोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११ ॥
ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥
ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਵਰਗੀ ਜਾਂ ਨਰਕੀ ਦੇਹ ਇਹ ਮੌਕਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ।
Verse 13
न नर: स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥
ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਦੀ; ਅਤੇ ਦੇਹ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 14
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਲਸਤਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਰਣਹਾਰ ਦੇਹ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 15
छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥
ਜਮ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੇਲਗਾਵ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥
ਦਿਨ ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਉਮਰ ਕੱਟ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਰਇੱਛ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈਦੀ ਹੈ।
Verse 17
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥
ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਸਭ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਘੜ ਨੌਕਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਕਪਤਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਕੂਲ ਹਵਾਵਾਂ; ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨਾ ਤਰੇ, ਉਹ ਆਤਮ-ਘਾਤੀ ਹੈ।
Verse 18
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਦੇ ਸਭ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਦ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥
ਜਦੋਂ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬੇਕਾਬੂ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਸਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥
ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੋ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ।
Verse 21
एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥
ਮਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੰਯਮ ਹੀ ਪਰਮ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਜਿੱਦੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ।
Verse 22
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ-ਅਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨਨ ਕਰੇ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਖੇ।
Verse 23
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਛਣਭੰਗੁਰ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥
ਯਮ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗਾਂ, ਤਰਕ-ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ—ਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯੋਗ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ; ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾ ਅਪਣਾਓ।
Verse 25
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥
ਜੇ ਯੋਗੀ ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਪਾਪ-ਫਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ ਕਦੇ ਨਾ ਅਪਣਾਵੇ।
Verse 26
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਗੁਣ (ਪੁੰਨ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਨਮਜਾਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ—ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੇ ਸੰਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 27
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗ ਕੇ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੁੱਖਮਈ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰੇ। ਕਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖਦ ਨਤੀਜੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰੇ।
Verse 28
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਗ ਕੇ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੁੱਖਮਈ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰੇ। ਕਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖਦ ਨਤੀਜੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰੇ।
Verse 29
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥
ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 30
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 31
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।
Verse 32
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
ਕਰਮ, ਤਪੱਸਿਆ, ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ, ਦਾਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਸੁਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥
ਮੇਰੇ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਧੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੇ ਮੈਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 35
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤੇ ਨਿਰਪੇਖ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 36
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥
ਮੇਰੇ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਸਾਧੂ, ਸਮਚਿੱਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ—ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
Verse 37
एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੇਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Uddhava raises a classical hermeneutic problem: the Vedas first establish moral and ritual dualities (puṇya/pāpa) through injunctions and prohibitions, organizing varṇāśrama and the destinations of svarga and naraka. If the same Vedic authority later teaches transcendence beyond these dualities, Uddhava asks how confusion is avoided. The chapter answers by showing gradation (adhikāra): dualities regulate the conditioned, while transcendence is reached through purified duty, knowledge, and ultimately bhakti.
Kṛṣṇa states He has given three routes for human perfection: karma-yoga for those with remaining material desires, jñāna-yoga for those disgusted with material life, and bhakti for one who develops faith in hearing and chanting His glories—often while being neither fully detached nor fully attached. The chapter frames these as tailored medicines, not competing absolutes, with bhakti presented as the culminating and most powerful means.
Kṛṣṇa teaches that when prescribed duties are performed as worship without fruitive craving, the action is purified of karmic binding potency. Such worship is not aimed at svarga, and thus does not generate the specific merit that propels one to heaven; similarly, abstaining from forbidden acts prevents degradation. The net result is inner purification that opens the door to jñāna or, by special fortune, devotion.
The chapter states that human life uniquely supports deliberate sādhana: reflective intelligence, voluntary restraint, and conscious devotion. Heavenly enjoyment and hellish suffering consume attention and limit the balanced agency needed for cultivating transcendental knowledge and prema-bhakti. Therefore, the human condition—mixed happiness and distress—is optimal for liberation-oriented practice.
Human life is compared to a well-built boat; the spiritual master is the captain, and the Lord’s instructions are favorable winds. With these advantages, failing to cross the ocean of saṁsāra is described as self-destruction—because the rare opportunity of embodied agency and guidance is wasted despite being specifically suited for liberation.
Kṛṣṇa recommends detachment born of disappointment in material happiness, restraint of senses, and steady practice to fix the mind on the spiritual platform. When deviation occurs, one should reapply prescribed methods—using buddhi strengthened by sattva—and gradually train the mind like a horseman taming a headstrong horse. Analytical observation of the temporary nature of objects and the cycles of creation and annihilation further stabilizes vairāgya.
The verse emphasizes the purifying potency of sincere, continuous spiritual practice. For one genuinely situated in yoga (steady discipline and remembrance of the Lord), accidental lapses are rectified by intensified absorption and purification within the same sādhana framework, rather than by adopting unrelated atonements that may not reform the underlying consciousness.
Kṛṣṇa declares that for advanced practitioners, piety is steadiness in one’s authentic spiritual position and prescribed discipline, while sin is neglect of that duty. This redefinition shifts morality from external calculation to fidelity of consciousness and commitment, aimed at severing prior habits of sense gratification.
Because bhakti directly fixes the mind and heart on the Supreme Person, it naturally produces the fruits that jñāna and vairāgya seek—clarity, detachment, and freedom from karma—without requiring them as separate, independent practices. The chapter’s logic is not anti-knowledge, but hierarchical: devotion is the direct cause, while knowledge and renunciation often arise as concomitants.
Material puṇya and pāpa operate within the guṇas and are tied to personal reward, fear, and identity as an enjoyer. Unalloyed devotees, free from material hankering and fixed in spiritual consciousness, are described as transcending this duality because their actions are centered on Bhagavān (āśraya) rather than on karmic self-interest; thus the moral calculus of worldly merit/demerit no longer defines their spiritual status.