Adhyaya 2
Nārada’s Arrival, the Nine Yogendras, and the Foundations of Bhāgavata-dharma
ਇਕਾਦਸ਼ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸੁਦੇਵ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭੈ-ਨਾਸਕ ਧਰਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਧਰਮ ਭਗਵਦ-ਭਗਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ। ਸ਼ਭ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਵੈਰਾਗ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ (ਰਾਜੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਨਿਆਸੀ) ਦੱਸ ਕੇ ਨਾਰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰ ਨਿਮੀ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ। ਨਿਮੀ ਪਰਮ ਭਲਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਕਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ, ਸਭ ਕਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਵੀਰ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ—ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ—ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗੋਵਿੰਦ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 2
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਮੌਤ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ?
Verse 3
तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਯੋਗ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 4
श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥
ਸ੍ਰੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਗਮਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 5
भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਾਧੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥
ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਹਨ—ਛਾਂ ਵਾਂਗ; ਪਰ ਸਾਧੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਰਤਭੂਮੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੋਖ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ—ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਖਤਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਰਿ ਦੇ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਵ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਕਰਤਵ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ, ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਭਕਤੀ-ਧਰਮ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਸੱਤ ਧਰਮ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਮਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 15
प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥
ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਹੋਇਆ; ਅਗਨੀਧ੍ਰ ਤੋਂ ਨਾਭੀ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 16
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅਵਤਰੇ। ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਭ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ।
Verse 17
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७ ॥
ਉਹਨਾਂ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਭਰਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਸੀ। ਭਰਤ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਦਭੁਤ ਤੌਰ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 18
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥
ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਛਣਭੰਗੁਰ ਤੇ ਨਿਰਥਕ ਜਾਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 19
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥
ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਦੇ ਨੌਂ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਕਿਆਸੀ ਪੁੱਤਰ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਾਲੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਏ।
Verse 20
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗੇ ਮੁਨੀ ਸਨ—ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਸ਼੍ਰਮਣ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: ਕਵੀ, ਹਵਿ, ਅੰਤਰীক্ষ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਪਿੱਪਲਾਯਨ, ਆਵਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੁਮਿਲ, ਚਮਸ ਅਤੇ ਕਰਭਾਜਨ।
Verse 21
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗੇ ਮੁਨੀ ਸਨ—ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਸ਼੍ਰਮਣ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: ਕਵੀ, ਹਵਿ, ਅੰਤਰীক্ষ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਪਿੱਪਲਾਯਨ, ਆਵਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੁਮਿਲ, ਚਮਸ ਅਤੇ ਕਰਭਾਜਨ।
Verse 22
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ, ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 23
अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
ਉਹ ਨੌਂ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਬਲ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕ੍ਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਨਾਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ, ਚਾਰਣ, ਭੂਤਨਾਥ (ਸ਼ਿਵਗਣ), ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਅਜਨਾਭ (ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ) ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 25
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਵਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਜਮਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਤੱਕ—ਸਭ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 26
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥
ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ (ਨਿਮੀ) ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨੌਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਸਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 27
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥
ਉਹ ਨੌਂ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 28
श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮਧੁਦ੍ਵਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਾਰਸ਼ਦ ਹੋ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਬਹੁਤ ਦੁਲੱਭ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੰਗ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।
Verse 30
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਮਹਾਤਮਾਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਸੰਗ ਅੱਧੇ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।
Verse 31
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਸਮਝੋ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਜ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸੁਦੇਵ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਕੇ, ਯਜ੍ਞ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 33
श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੱਤ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਘਬਰਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਨਿਰਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਡਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥
ਆਤਮ-ਲਾਭ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੋ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਜਾਣੋ; ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹ ਅਪਣਾਕੇ ਬਹੁਤ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 35
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਵੀ ਦੌੜੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਾ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 36
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
ਬੱਧ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰੀਰ, ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਹੈ’ ਸੋਚ ਕੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 37
भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ (ਦ੍ਵੈਤ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
Verse 38
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥
ਭਾਵੇਂ ਦ੍ਵੈਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਧਿਆਤਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ‑ਵਿਕਲਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰੋਕੇ; ਤਾਂ ਭੈ ਮੁੱਕ ਕੇ ਅਭੈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 39
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥
ਰਥਚੱਕਰ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬੇਝਿਝਕ ਤੇ ਨਿਰਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਚਰੇ।
Verse 40
एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਮ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਲ ਪਿਘਲਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਦੇ ਹੱਸਦਾ, ਕਦੇ ਰੋਂਦਾ, ਕਦੇ ਚੀਕਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗਾਂਦਾ ਤੇ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ-ਰਾਇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 41
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥
ਭਗਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਜੋਤਾਂ, ਸਭ ਜੀਵ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤ‑ਬੂਟੇ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 42
भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्नत: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਭਗਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਰ ਨਿਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਇਕੱਠੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਭਗਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਗਵਤ-ਬੋਧ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ: ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੋ।
Verse 45
श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਹਵਿ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਾਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਹੈ।
Verse 46
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੱਧਮ ਭਗਤ ਹੈ।
Verse 47
अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਰਚਾ-ਮੂਰਤੀ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਨਿਮ্ন) ਭਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਅਤਿ ਹರ್ಷਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹੈ।
Verse 49
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਨਾਸ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਾਗਵਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।
Verse 50
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਉਪਜਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਾਂਤ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹੈ।
Verse 51
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ-ਕਰਮ ਜਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਜਾਤੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਿਮੜਦਾ—ਉਹ ਹਰਿ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਸੇਵਕ ਹੈ।
Verse 52
न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਧਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ‘ਮੇਰਾ-ਪਰਾਇਆ’ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—‘ਇਹ ਮੇਰਾ, ਉਹ ਉਸਦਾ’ ਐਸਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹੈ।
Verse 53
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥
ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਦੇ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ, ਅੱਧ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੈ।
Verse 54
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਤਾਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਾਵਿਕਰਮੀ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਖ-ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 55
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥
ਜੋ ਹਰੀ—ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਅਣਜਾਣੇ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭਾਗਵਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because conditioned life is threatened by death at every step, and only service to Mukunda—worshiped even by liberated souls—removes existential fear. Vasudeva’s question models bhakti as the highest prayojana: to learn the Lord-pleasing dharma that grants abhaya and release from saṁsāra.
They are Kavi, Havir, Antarīkṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana—renounced sons of Ṛṣabhadeva. Their importance is that they function as authoritative transmitters of realized bhakti-jñāna, teaching Nimi the essence of bhāgavata-dharma and the marks of devotees.
Fear arises when the jīva misidentifies with the body and perceives a world separate from Kṛṣṇa due to absorption in the Lord’s external potency (māyā). Turning away from the Lord causes forgetfulness of one’s servant-identity; thus the remedy is unflinching devotion under guru guidance and disciplined mind-control that restores Kṛṣṇa-centered vision.
Bhāgavata-dharma is devotional service prescribed by the Supreme Lord Himself—accessible even to the ignorant—centered on offering all actions to Nārāyaṇa and practicing śravaṇa-kīrtana. It is called the Lord’s process because it is divinely authorized and unfailing: one who adopts it does not stumble spiritually, even amid worldly complexity.
Havir outlines: (1) uttama-bhakta, who sees Kṛṣṇa within everything and everything within Kṛṣṇa; (2) madhyama-adhikārī, who loves the Lord, befriends devotees, shows mercy to the innocent, and avoids the envious; and (3) prākṛta-bhakta, who worships the Deity but lacks proper behavior toward devotees and others.