Adhyaya 19
Chapter 19
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਤੋਂ ਭਿੰਨ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਨਾਸਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਤਸੰਗ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੁਕਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਸੁਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 2
ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥
ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹਾਂ। ਸਵਰਗ ਵੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 3
ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥
ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥
ਤਪੱਸਿਆ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਜਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਧਵ, ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 6
ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥
ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੱਗ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 7
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਕਾਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ ਮਾਇਆ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਨਮ ਆਦਿ ਬਦਲਾਅ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਨ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੇ? ਜੋ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 8
श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੂਰਤੇ! ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ—ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਮੈਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀ ਖੋਜਦੇ ਹਨ।
Verse 9
ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥
ਹੇ ਭਵ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਿਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਛਤਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਵਰਗੇ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।
Verse 10
दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥
ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ! ਕਾਲ-ਸਰਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਚੋ।
Verse 11
श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 12
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥
ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਆਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 13
तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥
ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਦੇਵਵ੍ਰਤ (ਭੀਸ਼ਮ) ਦੇ ਯਜ्ञ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਨੁਭਵ-ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 14
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ, ਗਿਆਰਾਂ, ਪੰਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਇਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ੇ।
Verse 15
एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥
ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਕਪੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਉਹ ਨਹੀਂ।
Verse 16
आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥
ਜੋ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ—ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਸਤ੍ ਹੈ।
Verse 17
श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥
ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨੀਚ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਅਮੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਅਣਦੇਖੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 19
भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥
ਹੇ ਅਨਘ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 20
श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥
ਮੇਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਨਿੱਤ ਕੀਰਤਨ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਤਵਨ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥
ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤਤਪਰਤਾ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ (ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵੀ) ਵਧ ਕਰ ਮੰਨਣਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਖਣਾ—ਇਹ ਭਗਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 22
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥
ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ, ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰਥੀ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 23
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥
ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਖ ਦਾ ਵੀ ਪਰਿਤਿਆਗ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਪੂਜਾ, ਦਾਨ, ਯੱਗ, ਜਪ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਤਪ—ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ।
Verse 24
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਐਸੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 25
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਤਮਾ/ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ, ਅਨੁਭਵ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਲਪਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਲਟੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣੋ।
Verse 27
धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥
ਮੈਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਧਰਮ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਜਗਾਏ ਉਹੀ ਅਸਲ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤਾ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹਨ।
Verse 28
श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਯਮ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਮ ਕੀ ਹੈ?
Verse 29
का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੱਚੀ ਤਿਤિક્ષਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਦਾਨ ਕੀ, ਤਪ ਕੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਕੀ ਹੈ? ਸਤ੍ਯ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਤ’ ਕਿਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਸੱਚਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹੜਾ, ਅਸਲ ਧਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਉੱਦਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
Verse 30
को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਯੱਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਸੱਚਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਲਾਭ ਕੀ ਹੈ? ਅਸਲੀ ਵਿਦਿਆ, ਉੱਚੀ ਲਾਜ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕੀ ਹੈ?
Verse 31
किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥
ਸੁਖ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੈ? ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਕੌਣ? ਸਹੀ ਰਾਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹ ਕਿਹੜਾ? ਸਵਰਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਕੀ ਹੈ?
Verse 32
को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥
ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਘਰ ਕੀ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਨੀ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਕੌਣ? ਕੰਜੂਸ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕ ਕੌਣ? ਹੇ ਸਤਪਤੇ, ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟਾਂ ਦੇ ਵੀ—ਉੱਤਰ ਦੱਸੋ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ।
Verse 33
अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ), ਅਸੰਗਤਾ, ਲਾਜ ਅਤੇ ਅਸੰਚਯ; ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸੰਯਮਿਤ ਮੌਨ, ਸਥਿਰਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ—ਇਹ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 34
शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥
ਸ਼ੌਚ, ਜਪ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ; ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਯਤਨ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਸੰਤੋਖ) ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਭਿਆਸ ਹਨ।
Verse 35
एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥
ਇਹ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ—ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਤ ਉੱਧਵ, ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥
ਸ਼ਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ; ਦਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੋਵੇ। ਤਿਤિક્ષਾ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਹੈ; ਧ੍ਰਿਤੀ ਜੀਭ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੈ।
Verse 37
दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥
ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪਰਮ ਦਾਨ ਹੈ। ਕਾਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸੱਚਾ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਹੀ ਸ਼ੌਰਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 38
अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥
ਅਤੇ ਹੋਰ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤਾ ਹੀ ਸ਼ੌਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ-ਭਾਵ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਧਨ ਹੈ। ਮੈਂ, ਭਗਵੱਤਮ, ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹਾਂ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ—ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ—ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ।
Verse 40
भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥
ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਲਾਭ ਮੇਰੀ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਲਾਜ਼ ਅਕਰਨੀਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਘਿਨ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਹੈ।
Verse 41
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥
ਸੱਚੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਦੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥
ਮੂਰਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਮੇਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕੁਰਾਹ ਮਨ ਦਾ ਵਿਖੇਪ ਅਤੇ ਛਿਟਕਣਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦਾ ਉਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਹੈ।
Verse 43
नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥
ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਨਰਕ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸੱਚਾ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਘਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥
ਜੋ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਰੀਬ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਕੰਜੂਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਕਤ ਨਹੀਂ ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ—ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਹੈ।
Verse 45
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ— ‘ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ’ ਦੀ ਭੇਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ।