Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਰਿਪੱਕ ਸਨਿਆਸ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਮਹੰਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਨਜ ਫਲ-ਮੂਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਦੇਹ-ਤਪੱਸਿਆ, ਅਹਿੰਸਾ ਸਮੇਤ ਸੀਮਿਤ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਧਾਰ ਕੇ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਦਾਹ, ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਸਨਿਆਸ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ, ਕਰਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਸਨਿਆਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੌਢ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਆਯੁ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸੇ।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੰਦ‑ਮੂਲ‑ਫਲ ਆਦਿ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ। ਪਹਿਰਾਵੇ ਲਈ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਲ, ਘਾਹ‑ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮੁਖ ਦੇ ਕੇਸ-ਰੋਮ ਨਾ ਸਵਾਰਣੇ, ਨਖ ਨਾ ਕੱਟਣੇ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ।
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਚਾਗਨੀ ਤਪ ਕਰੇ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਸਹੇ; ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇ।
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਫਲ ਆਦਿ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਓਖਲੀ-ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਓਖਲੀ ਸਮਝ ਕੇ ਚਬਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਥਾਂ-ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ। ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਟਾਕ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
ਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਚਰੂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਆਦਿ ਹਵਿਸ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮੌਸਮੀ ਯੱਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੌਤ ਪਸ਼ੂ-ਯੱਗ ਨਾਲ ਵੀ ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਂਗ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸ ਯੱਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਤੇ ਯੱਗ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਨਿਊਨਤਮ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀ ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਤਪੋਮਯ ਆਰਾਧਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ (ਰਿਸ਼ਿਲੋਕ) ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦੁਖਦਾਇਕ ਪਰ ਉੱਤਮ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਤੱਛ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਲਈ ਵਰਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਹੋਰ ਕੌਣ?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਜੋਗਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
ਜਦੋਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਨੂੰ—ਦੁੱਖਮਯ, ਨਰਕ-ਸਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ, ਤਦ ਉਹ ਅੱਗ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਸਨਿਆਸ ਆਸ਼ਰਮ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਰਿਤਵਿਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਨਿਰਾਸਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—“ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ”; ਪਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
ਜੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੌਪੀਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਕੌਪੀਨ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਕਮਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਕਪੜਾ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
ਸਾਧੂ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪੈਰ ਧਰੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੋਟ ਨਾ ਲੱਗੇ; ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਏ; ਸੱਚ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲੇ; ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
ਮੌਨ (ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲ ਤੋਂ ਬਚਣਾ), ਅਨੀਹਾ (ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚਣਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ—ਇਹ ਵਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਡੰਡ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਸ ਦੇ ਡੰਡ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
ਜੋ ਘਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਿਖਾਰੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ।
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
ਭਿੱਖ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਤ ਜਲਾਸ਼ੇ ਕੋਲ ਜਾਏ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਮੌਨ ਰਹੇ; ਜੋ ਮੰਗਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਪਲੇਟ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਲਵੇ, ਅੱਗੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਛੱਡੇ।
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ਭੌਤਿਕ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੰਤ ਇਕੱਲਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਜਾਣ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਾਫ਼ ਜਾਣੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਭਟਕਣਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੰਯਮ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਸ ਛਡਵਰਗ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਜੀਵੇ। ਛੋਟੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ।
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
ਮੁਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਇਕਾਂਤਤਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕੇ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਿੱਖ ਲਈ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ।
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਭਿੱਖ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ‘ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਸੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਅਸਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ।
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
ਤਾਰਕਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਜਗਤ ਅਤੇ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਦੇਹ—ਸਭ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਬਣਾਵੇ।
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਗ-ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
ਪਰਮਹੰਸ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੇਡੇ; ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਚਲੇ; ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਬੋਲੇ; ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਵਰਤੇ।
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
ਭਗਤ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਾਲੇ ਫਲ-ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਪਾਖੰਡੀ ਬਣ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਆਗਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ; ਨਾ ਸੁੱਕਾ ਤਰਕਵਾਦੀ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਨਿਰਥਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਫੜੇ।
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਏ ਵੀ ਨਾ। ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਸਹੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਪਾਲੇ।
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਦੇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਇੱਕ ਪਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੇ ਢੰਗ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਣੇ।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਠੀਕ ਹੋਣ, ਤੱਤ ਦਾ ਮਨਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਅੰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ—ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ—ਮੁਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸੇਜ ਵੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਿਲਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਮੰਨੇ।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਨਿਯਮਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ‘ਭਿੰਨਤਾ’ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਦੇਹ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਭ੍ਰਮ ਮੁੜ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੁੱਖਮਈ ਜਾਣ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਸਦਗੁਰੂ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਵੇ।
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
ਭਗਤ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਉਤਾਵਲਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ (ਮੈਨੂੰ) ਨਕਾਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਪੱਕੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਉਤਾਵਲਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ (ਮੈਨੂੰ) ਨਕਾਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਪੱਕੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
ਭਿਖ਼ੂ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਦਾ ਧਰਮ ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ; ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲਈ ਤਪ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮਝ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ (ਦ੍ਵਿਜ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਤਪ, ਮਨ-ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁਚਤਾ, ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਪਣਾਵੇ। ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਨਿੱਤ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ; ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਲਯ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਆਚਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ। ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਕਰਤੱਬ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ ਉੱਧਵ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਕਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.