Adhyaya 17
Varṇāśrama-dharma as a Path to Bhakti (Yuga-dharma Origins, Universal Virtues, Brahmacarya and Gṛhastha Duties)
ਉੱਧਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ—ਦੋਵੇਂ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਭਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਮੰਦ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੰਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਕੌਣ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਕਹਿਣਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ‘ਹੰਸ’ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਵੇਦ ਓੰਕਾਰ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਹੰਸ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਜ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ-ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸਰਵਜਨਿਕ ਧਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਜੀਵਿਕਾ, ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਪੱਕੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਅਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Verse 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਮਾਧਵ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ! ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 4
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥
ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਮਾਧਵ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ! ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਕਤਾ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੋ; ਦੇਵ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਛੱਡੋਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਫਿਰ ਕੌਣ ਸੁਣਾਵੇਗਾ?
Verse 6
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਧਰਮ ਦਾ ਵਕਤਾ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵੇਦ-ਕਲਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਹੈਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਛੱਡੇਂਗਾ, ਇਹ ਲੁਪਤ ਗਿਆਨ ਫਿਰ ਕੌਣ ਸੁਣਾਵੇਗਾ?
Verse 7
तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈਂ; ਸਾਡਾ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ—ਕਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ?
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਧਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ (ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਉੱਧਵ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਧਰਮਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ—ਨੈঃਸ਼੍ਰੇਯਸ—ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਉੱਚੇ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖ।
Verse 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ (ਸਤਯੁਗ) ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—‘ਹੰਸ’। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਭਕਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਕਰਤਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥
ਸਤਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਵੇਦ ਕੇਵਲ ‘ਓਂ’ ਪ੍ਰਣਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਧਰਮ-ਰੂਪੀ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਹੰਸ’ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਭਜਦੇ ਸਨ।
Verse 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਤ੍ਰਈ ਵਿਦਿਆ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ—ਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਯਜ੍ਞ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼) ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਖ ਤੋਂ, ਖ਼ਤਰੀ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਹਰ ਵਰਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਈ।
Verse 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਦੇ ਕਟਿ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ। ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ (ਵਨਵਾਸ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਮੇਰੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 15
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਜਨਮ-ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਨ—ਕੋਈ ਨੀਚ, ਕੋਈ ਨੀਚੋਤਮ, ਕੋਈ ਉਤਮ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਤਮੋਤਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ।
Verse 16
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਤਪ, ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਖ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਾਦਗੀ, ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 17
तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥
ਤੇਜ, ਬਲ, ਧੀਰਜ, ਸ਼ੌਰਯ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਥਿਰਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ—ਇਹ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥
ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ, ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਪਖੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਲਸਾ—ਇਹ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾ ਕਪਟ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ—ਇਹ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 20
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥
ਗੰਦਗੀ, ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਬੇਕਾਰ ਝਗੜਾ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਇਹ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਹਾਲਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ।
Verse 21
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਕਾਮ‑ਕ੍ਰੋਧ‑ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖ‑ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।
Verse 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥
ਦੁਇਜ ਸ਼ੁੱਧੀ‑ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ‑ਉਪਨਯਨ ਦੁਆਰਾ ‘ਦੂਜਾ ਜਨਮ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਤੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ।
Verse 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ; ਜਟਾ ਰੱਖੇ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰੇ; ਅੱਖ‑ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਸ਼ ਰੱਖੇ; ਵਿਲਾਸੀ ਆਸਨ ਨਾ ਲਵੇ; ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਦੰਦ ਨਾ ਚਮਕਾਏ, ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਬਹੁਤ ਧੋ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਕਰੇ।
Verse 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਖਾਣ, ਹੋਮ, ਜਪ‑ਉਚਾਰ ਅਤੇ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਵਾਕ‑ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਨਖ ਅਤੇ ਵਾਲ—ਬਗਲ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ—ਨਾ ਕਟੇ।
Verse 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਵੀਰਯ ਪਾਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀਰਯ ਸ੍ਰਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਸੂਰਜ, ਆਚਾਰਯ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗੁਰੂ, ਵੱਡੇ ਪੂਜਨੀਯ ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥
ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੈ।
Verse 28
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥
ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਭਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੁਰਦਾ, ਸੌਂਦਾ ਜਾਂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਾ ਰਹੇ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੇ।
Verse 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਅਖੰਡ ਰੱਖੇ।
Verse 31
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रत: ॥ ३१ ॥
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਹਰਲੋਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਰਮ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਉੱਚੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।
Verse 32
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥
ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਮੈਂ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਅਭੇਦ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ; ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਹੀਂ—ਸੰਨਿਆਸੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ, ਛੂਹ, ਗੱਲਬਾਤ, ਹਾਸਾ-ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਤਿਆਗਣ।
Verse 34
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਸਨਾਨ, ਸਵੇਰੇ-ਦੁਪਹਿਰ-ਸ਼ਾਮ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ, ਜਪ, ਅਸਪ੍ਰਸ਼੍ਯ-ਅਭਕ੍ਸ਼੍ਯ-ਅਸੰਭਾਸ਼੍ਯ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਮੇਰੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।
Verse 35
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਕੁਲਨੰਦਨ ਉੱਧਵ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਮੇਰੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦਾ ਸੰਯਮ; ਇਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥
ਫਿਰ ਵੇਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਕੇਸ ਕਟਵਾਏ, ਯੋਗ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ।
Verse 38
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ; ਜੋ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਚਾਹੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ ਉਹ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰੇ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਵੇ; ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਚਲੇ।
Verse 39
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤਿ/ਵਰਨ ਦੀ, ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ। ਜੇ ਕਈ ਪਤਨੀਆਂ ਲੈਣੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਏ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਤਨੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤਿ/ਵਰਨ ਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 40
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥
ਯੱਗ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕਰਤੱਬ ਸਭ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼) ਲਈ ਹਨ। ਪਰ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ—ਇਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ।
Verse 41
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयो: ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ-ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 42
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੱਛ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਮਿਲੇ।
Verse 43
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥
ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ (ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛ ਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਵ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਸਭ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਠਿਨਾਈ ਤੋਂ ਉਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੀ, ਤਿਵੇਂ ਧੀਰ ਤੇ ਨਿਡਰ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 46
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਨਰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 47
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥
ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾ ਚਲਾ ਸਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਪਾਰ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਨਾਲ ਆਪਦਾ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰੇ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪਰਾਧੀਨ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 48
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਸਧਾਰਣ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾ ਚਲਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਂਗ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਵੇ।
Verse 49
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥
ਜੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜੀਵਿਕਾ ਨਾ ਚਲਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਟੋਕਰੀਆਂ, ਚਟਾਈਆਂ ਆਦਿ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰੀਗਰੀ ਕਰੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਠਿਨਾਈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਈਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ; ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 50
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ, ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਭੋਜਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਭੂਤ-ਜੀਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਇਹ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ।
Verse 51
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਧਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 52
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ ५२ ॥
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਾ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹਾਂ’ ਸਮਝ ਕੇ ਬੇਸੁਧ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ—ਅਜੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਜਾਣੇ।
Verse 53
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਦੇਹ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਭੋਗ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹੇ—ਨਾ ਮਮਤਾ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ। ਫਿਰ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਉਲਝਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 55
कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭਗਤ ਘਰੇਲੂ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੀਰਥ/ਵਨ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 56
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥
ਜੋ ਘਰ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋੜ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਭੋਗ ਦੀ ਤੀਵ੍ਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹੈ, ਕੰਜੂਸ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮੂਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਹਾਂ’ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥
ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜਿਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਨੰਨਾ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ—ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਅਨਾਥ, ਦਿਨੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?
Verse 58
एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
By presenting varṇāśrama as a discipline of purification: universal virtues, regulated conduct, and role-specific duties are to be performed with remembrance of the Lord as Supersoul and with offerings to Him. When work is done without possessiveness and with devotion—especially through guru-centered training and self-control—it ceases to bind (karma-bandha) and becomes bhakti in practice.
To show the historical unfolding and progressive fragmentation of dharma: from the unified ‘haṁsa’ order and oṁ-centered Veda in Satya-yuga to the threefold Veda and sacrifice-centered culture in Tretā. This yuga framework explains why dharma appears in organized social and āśrama forms and why it must be restated as time advances toward decline.
The ācārya is to be known as the Lord’s own representative and not treated as ordinary. The brahmacārī serves with humility—collecting alms/necessities, accepting only what is allotted, and attending the guru’s needs—because such service transmits Vedic knowledge, purifies sin, and anchors the student in devotion rather than pride.
Nonviolence, truthfulness, honesty, seeking the welfare of all beings, and freedom from lust, anger, and greed. These function as baseline dharma that supports any āśrama or varṇa and makes devotional practice stable.
It depicts possessiveness and identity based on ‘mine’ and ‘I am the lord’ as bondage-producing illusion. Excessive attachment to spouse, children, and wealth leads to anxiety, dissatisfaction, and a death absorbed in relatives—resulting in darkness of ignorance—whereas a liberated householder lives like a guest, without proprietorship, and keeps consciousness absorbed in the Lord.