Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉੱਧਵ ਦੀ ਤੀਬਰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉੱਧਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੀਤਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ‘ਵਿਭੂਤੀ’ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੇਦਾਂ, ਛੰਦਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਾਂ ਪਾਵਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੰਯਮ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤ-ਤਪ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਰਿਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ’ ਤੋਂ ‘ਇਸ ਲਈ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ’ ਵੱਲ ਅਧਿਆਇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਪਾਲਕ, ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋ।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਥਿਤ ਹੋ—ਇਹ ਅਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
ਹੇ ਭੂਤਾਤਮਾ, ਹੇ ਭੂਤਭਾਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਧਰਤੀ, ਸੁਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰਣ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਸੋਚਦਾ—“ਮੈਂ ਹੀ ਹੰਤਾ ਬਣਾਂਗਾ; ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲੌਕਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਯੁਕਤੀਯੁਕਤ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਬੋਧ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਰਣ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਨਿਯੰਤਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
ਮੈਂ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹਾਂ; ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਲ ਹਾਂ। ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਮਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਹਜ ਸਦਗੁਣ ਹਾਂ।
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸੂਤਰ ਹਾਂ; ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਹਾਂ। ਸੁਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਔਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਨ ਹਾਂ।
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਿਗੁਰੂ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹਾਂ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂਕਾਰ’ ਹਾਂ। ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਅ’ ਹਾਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹਾਂ।
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਹਾਂ; ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹ (ਅਗਨੀ) ਹਾਂ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ (ਸ਼ਿਵ) ਹਾਂ।
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਾਂ; ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਨੂ ਹਾਂ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਹਾਂ।
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਕਸ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਰ੍ਯਮਾ ਹਾਂ।
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ—ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਾਧੂ-ਸਵਾਮੀ—ਜਾਣ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੋਮ, ਚੰਦਰਮਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ ਹਾਂ।
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
ਗਜੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਐਰਾਵਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰੁਣ ਹਾਂ। ਜੋ ਤਪਾਉਂਦੇ ਤੇ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ।
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
ਘੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਾਂਚਨ—ਸੋਨਾ—ਹਾਂ। ਦਮਨ ਤੇ ਦੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਯਮਰਾਜ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵਾਸੁਕੀ ਹਾਂ।
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਉੱਧਵ, ਨਾਗੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਨੰਤਦੇਵ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਹਾਂ। ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਚੌਥਾ—ਸੰਨਿਆਸ—ਆਸ਼ਰਮ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਹਾਂ।
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਾਂ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਦੁર્ગਮ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਹਾਂ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤ्थ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜੌਂ—ਅਨਾਜ ਵਾਲਾ ਪੌधा ਹਾਂ।
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਚ ਉੱਚ ਸਥਿਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਕੰਦ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਅਜ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ।
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
ਯੱਗਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੱਗ—ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਹਿੰਸਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ।
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
ਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਸੰਰੋਧ—ਸਮਾਧੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨੀਤੀਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ (ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ) ਹਾਂ; ਨਿਪੁਣ ਵਿਵੇਕ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ—ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਜੜ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹਾਂ।
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਹਾਂ। ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਹਾਂ।
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੰਨਿਆਸ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਖੇਮ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਗੁਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਿੱਠੀ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮੌਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹਾਂ।
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
ਸਚੇਤ ਕਾਲ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੰਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਹਾਂ, ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਧੁ-ਮਾਧਵ, ਅਰਥਾਤ ਬਸੰਤ ਹਾਂ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਅਭਿਜਿਤ ਹਾਂ।
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਧੀਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੇਵਲ ਤੇ ਅਸਿਤ ਹਾਂ। ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਤਮਵਾਨ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਹਾਂ।
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਉੱਧਵ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੈਂ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹਨੁਮਾਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਹਾਂ।
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਦਮਰਾਗ (ਰੂਬੀ) ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਮਲ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਹਾਂ। ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਘੀ ਆਦਿ ਹਾਂ॥੩੦॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ਉਦਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਹਾਂ, ਅਤੇ ਛਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੂਆ (ਛਲ-ਗ੍ਰਹ) ਹਾਂ। ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਖ਼ਿਮਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਗੁਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਤਵ ਹਾਂ॥੩੧॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਓਜ ਅਤੇ ਸਹ—ਦੇਹ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਭਕਤੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਦਿ-ਮੂਰਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ॥੩੨॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ ਹਾਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਥਿਰਤਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਸਾਰ ਹਾਂ॥੩੩॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਰਮ ਰਸ—ਮਿੱਠਾ ਸਵਾਦ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਸੂਰਜ) ਹਾਂ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲਾ ਪਰਾਤਪਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ॥੩੪॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
ਮੈਂ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ—ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਬਾਣੀ, ਮਲ-ਤਿਆਗ, ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਪਸਥ—ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਪਰਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਵਾਦ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ—ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
ਮੈਂ ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ; ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਹਾਂ; ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ; ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਚਾਰ, ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੱਤਵ-ਨਿਸ਼ਚਯ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ।
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਐਸ਼ਵਰਜ, ਲੱਜਾ, ਤਿਆਗ, ਸੁਭਾਗ, ਭਾਗ, ਵੀਰਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਭੌਤਿਕ ਲੱਛਣ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੋਲ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਕਰ—ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇਂਗਾ।
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
ਜੋ ਯਤੀ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੰਯਮਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’