Adhyaya 15
Yoga-siddhi — The Mystic Perfections and Their Origin in Meditation on the Lord
ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਧਵ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਠਾਰਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਠ ਮੁੱਖ ਅਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਸ ਗੌਣ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ/ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯੋਗੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਯੋਗ ਭਕਤੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਿਆਨ-ਭੰਗ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिन: । मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धय: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲੀਆਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ, ਉਸ ਕੋਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਆ ਖੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कया धारणया कास्वित् कथं वा सिद्धिरच्युत । कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਹੜੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹੋ।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगै: । तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतव: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੋਗ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ ਦੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਦਸ ਗੌਣ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 4
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ—ਅਣਿਮਾ (ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਮਹਿਮਾ (ਅਤਿ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਅਤੇ ਲਘਿਮਾ (ਅਤਿ-ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ-ਵੇਖੀਆਂ ਭੋਗਯ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਿਤਾ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਸ਼ਿਤਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤਾ ਨਾਲ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਉੱਧਵ! ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 5
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियै: । प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ॥ ४ ॥ गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति । एता मे सिद्धय: सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मता: ॥ ५ ॥
ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ—ਅਣਿਮਾ (ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋ ਜਾਣਾ), ਮਹਿਮਾ (ਅਤਿ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਅਤੇ ਲਘਿਮਾ (ਅਤਿ-ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ-ਵੇਖੀਆਂ ਭੋਗਯ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਿਤਾ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਸ਼ਿਤਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤਾ ਨਾਲ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਉੱਧਵ! ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਸ ਗੌਣ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ—ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਉਥਲ‑ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਦੂਰ ਦੀ ਸੁਣਨ‑ਵੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਤੀ, ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰਣਾ, ਪਰਕਾਇਆ ਪ੍ਰਵੇਸ਼; ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮ੍ਰਿਤਿਉ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਆਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਹੋਵੇ।
Verse 7
अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् । मनोजव: कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥ स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् । यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गति: ॥ ७ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਗੌਣ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮ੍ਰਿਤਿਉ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਅਨੂਰਮਿਮੱਤਵ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 8
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ਭੂਤ‑ਵਰਤਮਾਨ‑ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਠੰਢ‑ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ, ਪਰਚਿੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅੱਗ‑ਸੂਰਜ‑ਜਲ‑ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਧਿਆਨ‑ਧਾਰਣਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਤੇ ਲੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਾਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता । अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजय: ॥ ८ ॥ एताश्चोद्देशत: प्रोक्ता योगधारणसिद्धय: । यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९ ॥
ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਜ੍ਞਾਨ ਆਦਿ ਇਹ ਪੰਜ ਸਿੱਧੀਆਂ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ: ਕਿਹੜੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝੋ।
Verse 10
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मन: । अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥
ਜੋ ਭਗਤ ਸਾਰੇ ਸੁਖਮ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੇਰੇ ਅਣੁ-ਰੂਪ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਣਿਮਾ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् । महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ ११ ॥
ਜੋ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹਿਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਹਰ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਮਯ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਪਰਮਾਣੂ-ਸਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ‘ਲਘਿਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
धारयन् मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मना: ॥ १३ ॥
ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ।
Verse 14
महत्यात्मनि य: सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् । प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मन: ॥ १४ ॥
ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੇ ਉਸ ‘ਸੂਤਰ’ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ—ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—‘ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ (ਪਾਰਮੇਸ਼ਠ੍ਯ) ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे । स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम् ॥ १५ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰੇਰਕ—ਉੱਤੇ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ’ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪਹਿਚਾਣਾਂ (ਉਪਾਧੀਆਂ) ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते । मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥
ਜੋ ਯੋਗੀ ਤੁਰੀਆ ਤੱਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਰਵ ਐਸ਼ਵਰਯ-ਪੂਰਨ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਉ ਪਾ ਕੇ ‘ਵਸ਼ਿਤਾ’ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मन: । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥
ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि । धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नर: ॥ १८ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਦੇ ਪਤੀ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਮਯ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਕੇ ਛੇ ਊਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् । तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाच: शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਦ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरत: ॥ २० ॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना । मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मन: ॥ २१ ॥
ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति । तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रय: ॥ २२ ॥
ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਮੇਰੀ ਅਚਿੰਤ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूत: षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥
ਜੇ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਕਾਇਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 24
पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुर:कण्ठमूर्धसु । आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ॥ २४ ॥
ਸਵੱਛੰਦ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੋਗੀ ਐਡੀ ਨਾਲ ਗੁਦ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਛਾਤੀ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਤੱਕ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਗੰਤਵ੍ਯ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्ती: सुरस्त्रिय: ॥ २५ ॥
ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਉਦਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਤਦ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਰ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्पर: पुमान् । मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰਾ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ-ਸਰੂਪ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितु: पुमान् । कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰਵ-ਅਧੀਸ਼ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 28
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविद: । तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८ ॥
ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਧਾਰਣਾ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपु: । मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਯੋਗਮਯ ਸਰੀਰ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 30
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिता: । ध्वजातपत्रव्यजनै: स भवेदपराजित: ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਧਵਜਾ, ਛਤਰ ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੇਰੀਆਂ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुने: । सिद्धय: पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषत: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुने: । मद्धारणां धारयत: का सा सिद्धि: सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥
ਜਿਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਸ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 33
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतव: ॥ ३३ ॥
ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ; ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹਨ।
Verse 34
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धय: । योगेनाप्नोति ता: सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਜਨਮ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਰਅਸਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 35
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतु: पतिरहं प्रभु: । अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਰੱਖਿਆਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 36
अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृत: सर्वदेहिनाम् । यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्त: स्वयं तथा ॥ ३६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਢੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa states that yoga masters describe eighteen types: eight primary perfections (aṣṭa-siddhi) that have their shelter in Him, and ten secondary perfections that arise from the material mode of goodness (sattva). He also mentions additional yogic attainments in the context of meditation, such as tri-kāla-jñāna (knowing past, present, future) and resistance to material dualities.
They are: aṇimā (becoming smaller than the smallest), mahimā (becoming greater than the greatest), laghimā (becoming lighter than the lightest), prāpti (obtaining desired objects), prākāmya (experiencing any enjoyable object), īśitā (manipulating subpotencies of māyā), vaśitā (unimpeded by the guṇas), and kāmāvasāyitā (obtaining anything from anywhere to the highest limit).
The chapter links each siddhi to a particular dhyāna: worshiping the Lord in His atomic presence yields aṇimā; meditating on Him as the Supersoul of mahat-tattva yields mahimā; absorption in His presence as the essence within elements yields laghimā; and other perfections arise by fixing consciousness on Him as Viṣṇu/Nārāyaṇa, within ahaṅkāra, within the sun and vision, and through prāṇa-pathways—showing that siddhis are derivative of focused meditation on the Lord’s omnipresence.
Kṛṣṇa states that learned bhakti authorities consider siddhis impediments because they can redirect attention from the supreme goal—exclusive devotion and direct attainment of the Lord. Since bhakti grants the highest perfection (the Lord Himself), fascination with powers can become a waste of time for one practicing para-yoga.
Kṛṣṇa declares Himself to be the cause, protector, and Lord of all mystic perfections, of the yoga system, of analytic knowledge, and of pure activity—establishing that siddhis are not independent achievements but depend on His sanction and presence as Paramātmā within and beyond everything.