Adhyaya 14
Bhakti as the Supreme Process; Detachment and the Rudiments of Meditation
ਉੱਧਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਹੀ ਗਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰਵੋਚ ਹੈ? ਭਗਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਖਾਈ ਗਈ; ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਜਨਿਤ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਬਣੀ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ, ਯਸ਼, ਭੋਗ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ‘ਭਲਾ’ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਛਣਭੰਗੁਰ ਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਮਿਸ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਨਨ੍ਯ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਸਵਰਗ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ—ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ। ਭਕਤੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਅਭਿਆਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਭੌਤਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਅਤੇ ਆਸਨ-ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਓੰਕਾਰ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਭੂਮੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀ ਜੀਵਨ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥
ਹੇ ਸਵਾਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਪੇਖ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਨਾਮੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਧਰਮ-ਸਵਰੂਪ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 4
तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥
ਉਹ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਮਨੂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਸੱਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰਿ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਮਨੁੱਖ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਚਾਰਣ, ਕਿੰਦੈਵ, ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ। ਰਜੋ-ਸਤੋ-ਤਮੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ; ਇਸ ਸੁਭਾਵ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿੰਨਤਾ ਆਈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 6
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਚਾਰਣ, ਕਿੰਦੇਵ, ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰੇ। ਰਜੋ-ਸਤੋ-ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਭਿੰਨ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।
Verse 7
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ-ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਆਸਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਰਾਹੀਂ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਨਾਸਤਿਕ ਪਾਖੰਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 10
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥
ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਯਸ਼, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ, ਸੱਚ, ਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਵਾਰਥ, ਪ੍ਰਭਾਵ/ਐਸ਼ਵਰਯ, ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਭੋਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਯਜ੍ਞ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਪੱਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਮਾਇਤੀ ਹਨ।
Verse 11
आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੀਵੇਂ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਫਲ ਭੋਗਦਿਆਂ ਵੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 13
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਚਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਖਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 14
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਦ-ਧਾਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਸਨ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਮਰਾਜ, ਨਾ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ, ਨਾ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ, ਨਾ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 15
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਸ਼ੰਕਰ, ਨਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਨਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ—ਮੈਨੂੰ ਉਨਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਤੂੰ ਹੈਂ।
Verse 16
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥
ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀ-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਪੇਖ ਸੁਖ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 18
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਯ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 19
यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नश: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਨਾ ਯੋਗ, ਨਾ ਸਾਂਖ੍ਯ, ਨਾ ਧਰਮਕਰਮ, ਨਾ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਭਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥
ਕੇਵਲ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਈ ਭਗਤੀ ਸ਼ਵਪਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥
ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮਕਰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਵਿਦਿਆ—ਜੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
Verse 23
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥
ਰੋਮਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿਲ ਕਿਵੇਂ ਪਿਘਲੇ? ਦਿਲ ਨਾ ਪਿਘਲੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਸੂ ਕਿਵੇਂ ਵਹਿਣ? ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰੋਏ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ ਉਸ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ?
Verse 24
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਦਗਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਵੇ ਤੇ ਕਦੇ ਹੱਸ ਪਵੇ, ਜੋ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਵੇ ਤੇ ਨੱਚੇ—ਐਸਾ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਭਗਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾਇਆ ਸੋਨਾ ਮੈਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਆਤਮਾ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਲਿਨ ਵਾਸਨਾ ਝਾੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਅੱਖ ਦਵਾਈ ਦੇ ਅੰਜਨ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਖਮ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਧਿਆਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ; ਨਿਰੰਤਰ ਮੇਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 29
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥
ਆਤਮ-ਚੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਸੰਗਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ, ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 30
न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਰਦ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਗਤ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਬੰਧਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 31
श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਹੜੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸਮਤਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੋ; ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ।
Verse 33
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਰੇਚਕ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਕੇ (ਰੇਚਕ, ਕੁੰਭਕ, ਪੂਰਕ) ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੋ।
Verse 34
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਓੰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ— ਜੋ ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਸੁਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਓਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰੋ।
Verse 35
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓੰ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ— ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ-ਦਸ ਵਾਰ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa links plurality to the universe’s many species and psychologies shaped by the three guṇas. Because desires and dispositions differ, the Veda provides varied mantras, rites, and promised results suited to different adhikāras. This diversity is not contradiction but accommodation; the Bhagavata then identifies the culminating path as exclusive devotion to the Lord.
Temporary happiness arises from material work and sense-centered goals; it is ‘meager’ because it depends on changing conditions and carries future distress, even while being enjoyed. Devotional happiness arises when one gives up material desire and fixes consciousness on Kṛṣṇa; it is stable because it is rooted in the āśraya (the Lord) rather than in guṇa-driven objects.
Kṛṣṇa tells Uddhava he is exceedingly dear, illustrating a core Bhagavata principle: the Lord is conquered by pure devotion. The statement is theological, not sectarian rivalry—it demonstrates bhakti’s unique potency to bind the Supreme through love rather than through status, power, or austerity.
The text outlines a stable seat and posture, hands placed on the lap, gaze focused at the nose-tip, and systematic breath regulation through pūraka (inhalation), kumbhaka (retention), and recaka (exhalation), including reversing the sequence. It then introduces oṁkāra-focused inner ascent (from mūlādhāra toward the heart and upward), practiced regularly at sunrise, noon, and sunset as a graduated discipline.
The passage uses strī-saṅga as a paradigmatic symbol of binding intimacy and possessive attachment that intensifies identification with the body and sense enjoyment. Its doctrinal point is vairāgya: any association that inflames craving becomes a primary source of bondage and suffering, obstructing steady remembrance of Kṛṣṇa.