Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਭੌਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ। ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਇਹ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤਵ ਵਧਾ ਕੇ ਰਜ-ਤਮ ਨੂੰ ਦਬਾਓ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ-ਸੱਤਵ ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਲ, ਸੰਗਤ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਕਰਮ, ਜਨਮ, ਧਿਆਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਜਾਗਣ ਤੱਕ ਸਾਤਵਿਕ ਆਸਰੇ ਚੁਣੋ। ਉੱਧਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ, ਰਾਗ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਸਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਹੰਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਭ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੁਰਿਆ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ-ਖੜਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਦੀ ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਬੁੱਧੀ (ਭੌਤਿਕ ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਰਜ-ਤਮ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਤ्तਵਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸੱਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਵਾਧੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਧਰਮ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਮਿਟਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਰਮ ਵੀ ਛੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਾਣੀ, ਪ੍ਰਜਾ/ਸੰਗਤ, ਦੇਸ, ਕਾਲ, ਕਰਮ, ਜਨਮ, ਧਿਆਨ, ਮੰਤਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ—ਇਹ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੇਤੂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਹੈ, ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਾਮਸਿਕ ਨੂੰ ਨਿੰਦ ਕੇ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਸਿਕ ਨੂੰ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਵਾਧੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਸੇਵਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤ੍ਵ ਵਧੇ ਤਾਂ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸੂਝ ਉੱਭਰ ਕੇ ਦੇਹ-ਮਨ ਦੀ ਮਿਥਿਆ ਪਛਾਣ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
ਬਾਂਸਾਂ ਦੀ ਘਿਸਾਈ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਉਸੇ ਬਾਂਸ-ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਟਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਦੇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਮਨ ਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਨ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮਨੁੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਅੱਗੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁੱਤੇ, ਗਧੇ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ! ਪ੍ਰਮੱਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲੀ ਉਲਟੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਰਜੋਗੁਣ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨ ਵਿਕਾਰਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਵਿਕਲਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣਯ ਕਾਮਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀਆਂ ਤੀਬਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਭਟਕ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਸੁਸਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਲਸ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ—ਸਨਕ ਆਦਿ—ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਯੋਗ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ: ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰ ਦੇਣਾ।
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਆਰੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੁਸੀਂ ਸਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਸੀ? ਮੈਂ ਉਹ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ—ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ—ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮ, ਏਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਲਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
ਸਨਕ ਆਦਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਚਿੱਤ ਗੁਣਾਂ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ ਵੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਵਯੰਭੂ, ਭੂਤਭਾਵਨ ਮਹਾਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਨਕਾਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਬੀਜ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮਮਈ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਉੱਤਰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
ਉਹ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹੀ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਮੈਂ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜੇ ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਪੁੱਛਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ? ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
ਜੇ ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੈ—ਸਾਰੇ ਦੇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਤਵਤ: ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਤੁਸੀਂ ਪੰਜ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਹੈ।
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸਿੱਧੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਚਾਰਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਲਵੋ।
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਣਮਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਸ਼ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ‘ਦੇਹ’ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
ਲਗਾਤਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੁਣਮਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ: ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਧਕ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਤੁਰਿਆ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਫਿਰ ਗੁਣਮਈ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਆਪੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਬੰਧਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਤੁਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਾਨਾਰਥ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਦਿੱਸੇ ਭਾਵੇਂ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਕਈ ਕਰਮ ਤੇ ਫਲ ਕਲਪਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਝੂਠੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਤੀ-ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ-ਮਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨੁਭਵ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਹਨ। ਆਤਮਾ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਵੇਦ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਤਿੱਖੀ ਗਿਆਨ-ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੈਨੂੰ ਭਜੋ।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਭਰਮ ਸਮਝੋ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਅੱਜ ਹੈ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਲਾਲ ਲਕੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਇਕੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਕਲਪ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ।
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
ਫਿਰ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਭਰਮ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਰਲੋਭ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੋ—ਭੌਤਿਕ ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜੇ ਕਦੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਇਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਹ ਯਾਦ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ।
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖੜਾ—ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਵਾਂ ਦੇਹ ਮਿਲੇ, ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਭਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ।
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
ਦੇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਪੰਚਮਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਅਸਲ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਸਤ੍ਯ, ਤ, ਤੇਜ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਦਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਪੇਖ, ਸੁਹਿਰਦ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਭ ਥਾਂ ਸਮ, ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦੇ ਹਨ।
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
[ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲੇ:] ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ।
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
ਸਨਕ ਆਦਿ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਵਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.