Adhyaya 12
Sādhu-saṅga, the Gopīs’ Prema, and the Veda’s Culmination in Exclusive Surrender
ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਹੈ; ਪੁੰਨ-ਤਪ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਸ਼ਟਾਂਗ-ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਅਹਿੰਸਾ, ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸੰਨਿਆਸ, ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ, ਵਰਤ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਮਾਣਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਬਾਂਧਦੇ’ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਬਾਂਧਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਸਮਝੇ ਗਏ ਲੋਕ ਵੀ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਾਸੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਚਰਮ ਸ਼ਿਖਰ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਧਵ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੇਦ-ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਉਪਮਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟੋ ਅਤੇ ਭਗਵਤ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਂਤ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਨਾ ਯੋਗ, ਨਾ ਸਾਂਖ੍ਯ, ਨਾ ਆਮ ਧਰਮ; ਨਾ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਇਸ਼ਟਾਪੂਰਤ, ਨਾ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਰਤ, ਯੱਗ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਤੀਰਥ, ਨਿਯਮ-ਯਮ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ, ਜੋ ਸਭ ਆਸਕਤੀ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਉੱਧਵ! ਨਾ ਯੋਗ, ਨਾ ਸਾਂਖ੍ਯ, ਨਾ ਧਰਮਾਚਰਨ, ਨਾ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਇਸ਼ਟਾਪੂਰਤ, ਨਾ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ; ਨਾ ਵਰਤ, ਨਾ ਯੱਗ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਨਾ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ, ਨਾ ਨਿਯਮ-ਯਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਤਸੰਗ, ਜੋ ਸਭ ਆਸਕਤੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਦੈਤ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ—ਅਨੇਕ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਾਣਾਸੁਰ, ਮਯ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜਾਂਬਵਾਨ, ਗਜੇਂਦ੍ਰ, ਜਟਾਯੂ, ਤੁਲਾਧਾਰ, ਧਰਮ-ਵਿਆਧ, ਕੁਬਜਾ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਸਭ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 4
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਦੈਤ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ—ਅਨੇਕ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਾਣਾਸੁਰ, ਮਯ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜਾਂਬਵਾਨ, ਗਜੇਂਦ੍ਰ, ਜਟਾਯੂ, ਤੁਲਾਧਾਰ, ਧਰਮ-ਵਿਆਧ, ਕੁਬਜਾ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਸਭ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 5
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਦੈਤ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ—ਅਨੇਕ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਾਣਾਸੁਰ, ਮਯ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜਾਂਬਵਾਨ, ਗਜੇਂਦ੍ਰ, ਜਟਾਯੂ, ਤੁਲਾਧਾਰ, ਧਰਮ-ਵਿਆਧ, ਕੁਬਜਾ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਸਭ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 6
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵੀ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਦੈਤ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ—ਅਨੇਕ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਾਣਾਸੁਰ, ਮਯ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜਾਂਬਵਾਨ, ਗਜੇਂਦ੍ਰ, ਜਟਾਯੂ, ਤੁਲਾਧਾਰ, ਧਰਮ-ਵਿਆਧ, ਕੁਬਜਾ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਸਭ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 7
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा: । अव्रतातप्ततपस: मत्सङ्गान्मामुपागता: ॥ ७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਕਠੋਰ ਵਰਤ-ਤਪ ਕੀਤੇ। ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा: । येऽन्ये मूढधियो नागा: सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥
ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਯਮਲਾਰਜੁਨ ਵਰਗੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਪਸ਼ੂ, ਝਾੜੀਆਂ-ਝੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਮੰਦ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਕਾਲੀਆ ਵਰਗੇ ਨਾਗ—ਸਭ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 9
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरै: । व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासै: प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥
ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਤਪ, ਯੱਗ, ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਉਪਦੇਸ਼, ਸਵਾਧਿਆਇ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 10
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ता: । विगाढभावेन न मे वियोग- तीव्राधयोऽन्यं ददृशु: सुखाय ॥ १० ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਾਸੀ ਗਹਿਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਵਾਫਲਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਅਕਰੂਰ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ।
Verse 11
तास्ता: क्षपा: प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत्ता: पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवु: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਬਿਤਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਉਹੀ ਰਾਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਪ ਵਰਗੀਆਂ ਅੰਤਹੀਣ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 12
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध- धिय: स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्य: प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਨਾਮ‑ਰੂਪ ਦਾ ਭਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ, ਨਾ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਨਾ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਸਕੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਝੀ ਰਹੀ।
Verse 13
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबला: । ब्रह्म मां परमं प्रापु: सङ्गाच्छतसहस्रश: ॥ १३ ॥
ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਉਹ ਅਬਲਾ ਗੋਪੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਜਾਰ) ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿੱਘੇ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਲੱਖਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਧਵ! ਵਿਧੀ‑ਨਿਸ਼ੇਧ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ, ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾ।
Verse 15
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਵਿਧੀ‑ਨਿਸ਼ੇਧ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸੁਣਨਾ ਬਾਕੀ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ; ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 16
श्रीउद्धव उवाच संशय: शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मन: ॥ १६ ॥
ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच स एष जीवो विवरप्रसूति: प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्ट: । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठ: ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਦਿ ਨਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਸੂਖਮ ਸਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ, ਸੁਰ, ਵਰਣ ਤੇ ਉਚਾਰਣ-ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਥੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
यथानल: खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमान: । अणु: प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਛੋਟੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ-ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
एवं गदि: कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्श: श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमान: सूत्रं रज:सत्त्वतमोविकार: ॥ १९ ॥
ਬੋਲ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਗੁਦਾ—ਇਹ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅੱਖਾਂ, ਚਮੜੀ, ਕੰਨ—ਇਹ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਖਮ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਸੁਖਮ ਸੂਤਰ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜੋ-ਸਤੋ-ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਸਮਝੋ।
Verse 20
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको वयसा स आद्य: । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਬੀਜ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਨਾਤਨ ਇਕ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਮਲ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थ: । य एष संसारतरु: पुराण: कर्मात्मक: पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਉੱਤੇ ਬੁਣਿਆ ਕੱਪੜਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼ ਕਰਮਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਰੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੋਗ-ਰੂਪੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੋ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੈਂਕੜੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਤਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘੋਂਸਲਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 23
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
ਇਸ ਵ੍ਰਿੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਫਲ ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਭੋਗ-ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਗਿਧਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੂਜਾ ਫਲ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ, ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵ੍ਰਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीर: । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्त: सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਵਿਦਿਆ-ਰੂਪੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਦੇ ਸੁਖਮ ਭੌਤਿਕ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ। ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Frequently Asked Questions
Because sādhu-saṅga awakens śuddha-bhakti, which directly attracts Bhagavān as a person (bhakta-vaśya). Ritual, yoga, and austerity can purify or elevate, but without devotion they do not establish the loving relationship that ‘binds’ the Lord. The chapter’s repeated contrast shows that the decisive factor is the heart’s exclusive attachment to Kṛṣṇa, transmitted and nourished through association with His pure devotees.
The chapter teaches that eligibility is ultimately determined by contact with bhakti—especially via devotees—rather than by birth, ritual capacity, or scholastic attainment. By sādhu-saṅga, even those dominated by rajas and tamas can receive devotion, and devotion itself carries the soul to the Lord’s abode, as illustrated by figures like Prahlāda, Vṛtrāsura, Gajendra, Jaṭāyu, Kubjā, the gopīs, and the wives of the brāhmaṇas.
It is not a rejection of Veda as false, but a declaration of Veda’s final purport (tātparya): all subsidiary rules and ritual procedures are meant to culminate in exclusive surrender to Bhagavān. When direct refuge in Kṛṣṇa is awakened, secondary supports become nonessential, just as one leaves a boat after crossing a river.
It is an allegory of embodied saṁsāra structured by guṇa and karma. Its components (seeds, roots, trunks, branches, fruits, two birds) encode the jīva’s entanglement and the experience of enjoyment and renunciation. With guru-bhakti and sharpened knowledge, one ‘cuts’ the subtle covering (liṅga-śarīra identification) and, upon realizing Bhagavān, relinquishes even the analytic tool—resting in direct devotion and realization.
Their consciousness is portrayed as fully absorbed in Kṛṣṇa beyond self-awareness, social identity, or concern for future lives. Their viraha (anguish of separation when Kṛṣṇa leaves for Mathurā) demonstrates exclusive dependence: without Him, no substitute happiness exists. The chapter uses this as the lived proof that pure love, not technique, is the supreme means and end.