Adhyaya 10

Verse 1

श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥

ਸ੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਸਵਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਨ ਨਾਲ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਕੁਲਾਚਾਰ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥

ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵੇਖੇ ਕਿ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਉਲਟੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਸੁੱਤਾ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਰਥ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਭੋਗ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਨਿਯਮਬੱਧ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪਰਮ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਫਲਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚੋਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 5

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्व‍‍चित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ-ਨਿਸ਼ੇਧਕ ਯਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਲਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਛੋਟੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਕਰੇ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਐਸੇ ਸਦਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 6

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोद‍ृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥

ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੇਵਕ/ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਝੂਠੇ ਮਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਦੱਖ ਅਤੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ; ਪਤਨੀ-ਬੱਚੇ, ਘਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਮੇਤ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਮਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਭਾਵ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨੇਹ-ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਭਟਕੇ ਨਾ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਰੱਖੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਚਾਲ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 7

जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥

ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੱਜਣ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਾਸਕਤ ਰਹੇ।

Verse 8

विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वद‍ृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥

ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਆਤਮਾ ਆਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦਾਹਕ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅੱਗ ਦਾਹ੍ਯ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।

Verse 9

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥

ਇੰਧਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਨਿਰੁੱਧ, ਪ੍ਰਗਟ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਆਦਿ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ-ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 10

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥

ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਬੰਧਨ-ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਦੇਹ-ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਣਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥

ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਲੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪਰਾਤਪਰ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਝੂਠੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 12

आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥

ਆਚਾਰਯ ਹੇਠਲੀ ਅਰਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉੱਪਰਲੀ ਅਰਣੀ ਵਰਗਾ; ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਗਿਆਨ-ਅੱਗ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਸਾੜ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 13

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥

ਨਿਪੁੰਨ ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਧਨ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅੱਗ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ, ਕਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਜਨਮਦੀ ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਮਤ ਮੰਨਣ ਤੇ ਵੀ, ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਰੋਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 15

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਵੇ; ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਜਨਮਦੀ ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਨਾ ਇੱਕ ਹੈ ਨਾ ਨਿੱਤ।

Verse 16

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

ਤਾਂ ਵੀ, ਪਿਆਰੇ! ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਆਦਿ ਭਾਵ—ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਰੋਗ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ।

Verse 17

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्‍त्र्‍यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਸਵਤੰਤਰਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜੇ ਪਰਾਧੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕੀਮਤੀ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ?

Verse 18

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥

ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੁਖ ਲੈਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਅਰਥ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਹੈ।

Verse 19

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥

ਜੇ ਲੋਕ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਟਾਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਜਾਣ ਵੀ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਹ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਚਲਾ ਸਕੇ।

Verse 20

कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥

ਜਦ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਮਨਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਫਾਂਸੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੰਡਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

Verse 21

श्रुतं च द‍ृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥

ਜੋ ਸਵਰਗਿਕ ਸੁਖ ਆਦਿ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਮੁਕਾਬਲੇ, ਈਰਖਾ, ਖ਼ਤਮਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਣਗਿਣਤ ਅੜਚਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਫਲ ਵੀ ਕਾਲ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਣੋ।

Verse 23

इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥

ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 24

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥

ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿਚ ਰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 25

स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥

ਸਵਰਗੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਝੰਕਾਰਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।

Verse 26

तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਚਾਹ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਲ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ਕੁਸੰਗ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੰਜੂਸ, ਲੋਭੀ, ਇਸਤਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਹਿੰਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੋਹਗ੍ਰਸਤ ਜੀਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਘਣੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੀਚ ਦੇਹ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੁੱਖ-ਫਲਦਾਇਕ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਐਸਾ ਹੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?

Verse 28

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਅਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਗ੍ਰਸਤ ਜੀਵ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਣੇ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦੇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੀਵ ਉਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਫਲਦਾਇਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਐਸਾ ਹੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਆਖ਼ਰ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ?

Verse 30

लोकानां लोकपालानां मद्भ‍यं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥

ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਨਰਕ ਤੱਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਲਪ-ਕਾਲ ਤੱਕ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਦ੍ਵਿਪਰਾਰਧ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਡਰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥

ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਸਤ੍ਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਹੀ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्‍त्र्‍यं तदैव हि ॥ ३२ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਕੇ ਨਾਨਾ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਹੇਠ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਅਸਵਤੰਤਰ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਕਾਲ, ਆਤਮਾ, ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ, ਜਗਤ, ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ, ਧਰਮ-ਕਰਮ ਆਦਿ।

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥

ਸ੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਭੋ! ਦੇਹ-ਜਨਿਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਸਮੇਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੇਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦਾ? ਅਤੇ ਜੇ ਦੇਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ, ਨਿਰੰਜਨ ਤੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 36

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਉਹ ਕੀ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਲੈਂਦਾ, ਬੈਠਦਾ ਜਾਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੇਰਾ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿੱਤ ਬੱਧ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿੱਤ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਕੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿਤ੍ਯਬੱਧ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਨਿਤ੍ਯਬੱਧ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕਤ ਜੀਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਕਿਹੜੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕੀ ਖਾਂਦੇ, ਕੀ ਤਿਆਗਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਦੇ, ਬੈਠਦੇ ਜਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ?