Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ—ਜੋ “ਮੈਂ” ਅਤੇ “ਮੇਰਾ” ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ ਤਾਂ “ਤਪ” ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵਿਸਰਗ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਹਿਤ ਲੱਗੇ ਉਹ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ-ਵਿਆਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਤੁಃਸ਼ਲੋਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜੜ੍ਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਹ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵਕ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੋਵੇਂ ਭਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਤ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਇਆ। ਇਹੀ ਬੱਧ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ।
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਦਾ ਮੂਲ ਲੱਭ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਸਮਝ ਸਕੇ।
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਿਆ। ਸਪਰਸ਼ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕੀਹਵਾਂ ਅੱਖਰ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਤਪ’ ਬਣੇ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨਾਂ ਦਾ ਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਨਾ ਹੀ ਹਿਤਕਰ ਸਮਝਿਆ।
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
ਅਮੋਘ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਈ ਉਸ ਪਰਮ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਵੈਕੁੰਠ—ਦਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਾਮ ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਤੇ ਸਤੁਤ ਹੈ।
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
ਉਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਜਿਹੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ? ਉੱਥੇ ਹਰੀ ਦੇ ਅਨੁਵ੍ਰਤ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਭੇਦਭਾਵ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਆਕਾਸ਼ੀ ਨੀਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੀਲ੍ਹਾ, ਰੂਪ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਅੰਗ ਸੁਡੌਲ ਹਨ। ਸਭ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹਨ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਤਮਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨ ਪ੍ਰਵਾਲ, ਵੈਦੂਰ੍ਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਮਲ ਕੁੰਡਲ ਸਨ।
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸਜੀਆਂ ਸਨ; ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦੀਆਂ—ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਉਰੁਗਾਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਸੰਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਝੂਲੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਮੂਹ ਸਾਤ੍ਵਤ ਭਗਤ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ, ਯਜ੍ਞਪਤੀ ਅਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ, ਪ੍ਰਬਲ, ਅਰ੍ਹਣ ਆਦਿ ਅਗ੍ਰ ਪਾਰਸ਼ਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲ ਕਿਰਪਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਹੀ ਮਧੁਰ ਮਦਿਰਾ ਵਾਂਗ ਮੋਹਕ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਨੇਤਰ-ਮੁਖ ਦੀ ਛਟਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ, ਕੁੰਡਲਧਾਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਸਨ।
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਆਰਹਣੀਯ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਤੇ ਛੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛਣਭੰਗੁਰ ਗੌਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਨ।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਪ੍ਰੇਮ-ਉਮੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ—ਇਹੀ ਪਰਮਹੰਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹੱਥ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੇਦਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਪਰ ਕੂਟ-ਯੋਗੀ, ਅਰਥਾਤ ਢੋਂਗੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਵਰਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਪਰਮ ਚਤੁਰਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਤੇ ਨਿਮਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਤਪ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤਪ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਭਿੰਨ ਹਾਂ।
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
ਇਸੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਮੂਲ ਤਪ ਹੀ ਹੈ।
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਅਪਰਤਿਹਤ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ-ਲੌਕਿਕ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਰੂਪਤಃ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ?
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸੰਹਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਧਾਰਣ (ਪਾਲਣ) ਦੇ ਕੰਮ ਆਪ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
ਹੇ ਮਾਧਵ, ਤੇਰਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਕੜੀ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਲ ਬੁਣ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਨਾ ਜਾਵਾਂ।
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ), ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮਾਨ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕਿਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਹਾਂ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ-ਸਹਿਤ (ਵਿਗਿਆਨ-ਯੁਕਤ) ਹੈ, ਰਹੱਸ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਧਨ-ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ।
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਨਿੱਤ ਸਰੂਪ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਿਤ੍ਵ, ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਤੱਤ੍ਵ-ਗਿਆਨ ਮੇਰੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗ ਪਏ।
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਨਾ ਸਤ-ਅਸਤ, ਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇਗਾ ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਮਤੀ ਦਿੱਸੇ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਜਾਣ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ।
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਭੂਤ ਸੁੱਖਮ-ਸਥੂਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ-ਦਾਖ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ।
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਤਨਾ ਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ—ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਅਨ੍ਵਯ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਅਪਰੋਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਅੰਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਹਰੀ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਮੁੜ ਰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਸਾਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਯਮਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਵਾਰਸ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੀਲ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮਾਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਮਾਯਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ।
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਸ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸੀਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੂੰ ਭਾਗਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੈਰਾਜ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰੇ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.