Adhyaya 7

Verse 1

ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਸਮੂਹ ਯਜ्ञਮਈ ਵਰਾਹ-ਤਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗਰਭੋਦਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਉਦਯਮ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਆਦਿ ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪ੍ਰਗਟਿਆ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਨਾਲ ਇਉਂ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ।

Verse 2

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਆਕੂਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਯਜ्ञ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਯਜ्ञ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁਯਮ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਯਜ्ञ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੀ’ ਕਿਹਾ।

Verse 3

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕਪਿਲ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦੇ ਘਰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਹੂਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ, ਨੌਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਸੰਗ ਦੇ ਕੀਚੜ ਵਰਗੀ ਮੈਲ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਈ।

Verse 4

अत्रेरपत्यमभिकाङ्‍क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥

ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਦੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ,” ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਯਦੂ, ਹੈਹਯ ਆਦਿ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਪਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 5

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ—ਸਨਕ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਲੁਪਤ ਹੋਇਆ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਲਿਆ।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥

ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਰ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕਾਮਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਤੋੜਨ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

Verse 7

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषद‍ृष्टय‍ा रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥

ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਮ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਸਰਾ ਲਵੇ?

Verse 8

विद्ध: सपत्‍न्‍युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

ਮਹਾਰਾਜ ਵੇਨ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੇਨ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਸਲ ਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 10

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समद‍ृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥

ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੜ-ਯੋਗ ਦੀ ਆਚਰਨ-ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮਹੰਸ ਪਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਤਮ-ਸਥਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਈ।

Verse 11

सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥

ਮੇਰੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ) ਯੱਗ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਯੱਗਪੁਰੁਸ਼ ਹਨ, ਵੇਦ-ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦਿਕ ਸ্তুਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ।

Verse 12

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦੇ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ) ਮਨੂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਗੇ; ਉਹ ਭੂਲੋਕ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ-ਭਯ ਨਾਲ ਮੇਰੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ) ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਉਠਾ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ।

Verse 13

क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੱਛਪ (ਕੂਰਮ) ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਦਰ ਗਿਰਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਧੁਰਾ ਬਣੇ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਘਸਾਅ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੰਡੂ (ਖੁਜਲੀ) ਜਾਗੀ; ਅੱਧੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਕੰਡੂ ਦਾ ਸੁਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 14

त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਗਦਾ ਨਾਲ ਲਲਕਾਰਦੇ ਦੈਤ ਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥

ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਗ੍ਰਾਹ ਨੇ ਗਜੇਂਦਰ ਦਾ ਪੈਰ ਫੜ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਗਜੇਂਦਰ ਨੇ ਸੁੰਡ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੜ ਕੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼, ਅਖਿਲ ਲੋਕਨਾਥ, ਤੀਰਥ ਸਮ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਪਣ ਯੋਗ ਹੈ।”

Verse 16

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਆਰਤੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹਰੀ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਗਰੁੜਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਡ ਫੜ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਜੇਂਦਰ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 17

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥

ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ; ਅਧਿਯਜ੍ਞ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਲਿਆ। ਵਾਮਨ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਮੰਗਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਯਾਚਨਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਆਇਕ ਮਿਲਕियत ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।

Verse 18

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਧੋਏ ਹੋਏ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੋਚਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਦੀ ਮਾਪ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਲਈ ਬਲ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਸਵਰਗ-ਰਾਜ ਵੀ ਤੱਛ ਸੀ।

Verse 19

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੰਸਾਵਤਾਰ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਤੇਰੀ ਤੀਬਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਯੋਗ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀਪਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ; ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਜੀਵ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥

ਮਨੁ-ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਮਨੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਧਾਰਕ ਬਣੇ। ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਹਤ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਸ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਈ।

Verse 21

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥

ਧਨਵੰਤਰੀ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਰੋਗੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰ ਕੇ ਆਯੁਰਵੇਦ—ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥

ਜਦੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਸਤ੍ਯ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਨਰਕ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਜੇ ਇਕੀ ਵਾਰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟੇ।

Verse 23

अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰਨ ਕਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬਣੇ। ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਜ ਸਮੇਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਉੱਥੇ ਰਹੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਦਸਕੰਧਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 24

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणद‍ृष्टय‍ा तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥

ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੂਰ ਵੱਸਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਵਾਂਗ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਸ ਕ੍ਰੋਧਤਪਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਮਕਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਮਗਰ ਆਦਿ ਜਲਚਰ ਸੜਨ ਲੱਗੇ; ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਖਸਥਲ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਾਹਨ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਕੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੋਵੇ, ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੱਸਦਾ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁੱਖ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹੰਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੋਵੇਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਗਏ।

Verse 26

भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤਿ ਭਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਿਆਮ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੋਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੂਤਨਾ ਵਰਗੀ ਮਹਾਦੈਤਣੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਾਲ ਸ਼ਕਟ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦੇਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਰਿੰਗਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਯਮਲਾਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਕਿਵੇਂ? ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 28

यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहद‍ृष्टिवृष्टय‍ा । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥

ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਗਲਦੀ ਜੀਭ ਵਾਲੇ ਕਾਲੀਆ ਨਾਗ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ। ਐਸੇ ਮਹਾਬਲ ਕੰਮ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 29

तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥

ਉਸੇ ਰਾਤ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੁੱਤੇ ਸਨ ਕਿ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਵਾਨਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਹੈ।

Verse 30

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥

ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਰੱਸੀ ਜੋੜਦੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ; ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜੰਭਾਈ ਲੈ ਕੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੇਖ ਲਏ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 31

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਨਗੇ। ਜੋ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਦਿਨ ਭਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮ ਹਨ।

Verse 32

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥

ਜਦੋਂ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਯੱਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣ ਲਈ ਸੱਤ ਦਿਨ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਕਰਾਈ। ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਸੱਤ ਦਿਨ ਉਠਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

Verse 33

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀ ਹੋਈ ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲ ਭਾਵ ਹੋਰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਧਨਦਾਨੁਗ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ; ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ਪ੍ਰਲੰਬ, ਧੇਨੁਕ, ਬਕ, ਕੇਸ਼ੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ, ਕੰਸ, ਯਵਨ, ਨਰਕਾਸੁਰ, ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਆਦਿ ਦੈਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਬਲ੍ਵਲ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ, ਸਪਤਵ੍ਰਿਸ਼, ਸ਼ੰਬਰ, ਵਿਦੂਰਥ, ਰੁਕਮੀ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨਾਲ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੈਕੁੰਠਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्‍मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕਾਂਬੋਜ, ਮਤਸ੍ਯ, ਕੁਰੂ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਕੈਕਯ ਆਦਿ ਸੂਰਮੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਲਰਾਮ, ਅਰਜੁਨ, ਭੀਮ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਆਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹਰੀ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਦੁਰਗਮ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਵਿਆਸਦੇਵ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ-ਰੂਪੀ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਨੂੰ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਗੇ।

Verse 37

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरद‍ृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵੇਦਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਗਾਮੀ ਪੁਰੀਆਂ/ਯਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੇ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਬੁੱਧ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਉਪਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਗੇ।

Verse 38

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥

ਜਦੋਂ ਸਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰੀ-ਕਥਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਦ੍ਵਿਜ ਲੋਕ ਪਾਖੰਡੀ ਬਣ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਦੇਵ (ਸ਼ਾਸਕ) ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ-ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਸ੍ਵਧਾ’, ‘ਵਸ਼ਟ’ ਵਰਗੇ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ—ਤਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ।

Verse 39

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ, ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਲਣ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੇਵਗਣ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ, ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਾਸਤਿਕ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 40

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥

ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੱਕ ਮਾਪ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਪੈਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਧਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਗਿਆ।

Verse 41

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

ਨਾ ਮੈਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਮਾਇਆ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਣਗੇ? ਆਦਿ-ਦੇਵ ਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 42

येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वश‍ृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰਬਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਸਤਾਰ ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਗਿਦੜਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।

Verse 43

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਚਿੰਤ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜੀਵ ਯੋਗਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਦੈਤ੍ਯਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ (ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਆਕੂਤੀ, ਦੇਵਹੂਤੀ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਆਦਿ), ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ, ਋ਭੁ, ਅੰਗ, ਧ੍ਰੁਵ, ਇક્ષਵਾਕੁ, ਐਲ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ, ਵਿਦੇਹ (ਜਨਕ), ਗਾਧੀ, ਰਘੁ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਸਗਰ, ਗਯ, ਨਹੁਸ਼, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਅਲਰਕ, ਸ਼ਤਧਨ੍ਵਾ, ਅਨੁ, ਰੰਤਿਦੇਵ, ਭੀਸ਼ਮ, ਬਲੀ, ਅਮੂਰੱਤਰਯ, ਦਿਲੀਪ, ਸੌਭਰੀ, ਉਤੰਕ, ਸ਼ਿਬੀ, ਦੇਵਲ, ਪਿਪ੍ਪਲਾਦ, ਸਾਰਸਵਤ, ਉੱਧਵ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਭੂਰੀਸ਼ੇਣ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਅਰਜੁਨ, ਆਰ੍ਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ, ਵਿਦੁਰ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 44

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਗੋਚਰ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੋਗਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਦੈਤ੍ਯਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ, ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ, ਋ਭੁ, ਅੰਗ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 45

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥

ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਐਲ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ, ਵਿਦੇਹ (ਜਨਕ), ਗਾਧੀ, ਰਘੁ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਸਗਰ, ਗਯ, ਨਾਹੁਸ਼, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਅਲਰਕ, ਸ਼ਤਧਨਵਾ, ਅਨੁ, ਰੰਤਿਦੇਵ, ਦੇਵਵ੍ਰਤ (ਭੀਸ਼ਮ), ਬਲੀ, ਅਮੂਰੱਤਰਯ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 46

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰ, ਹੂਣ, ਸ਼ਬਰ ਆਦਿ—ਪਾਪਮਈ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਭਗਵਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋਰ ਹੈ।

Verse 47

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥

ਜੋ ਤੱਤ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਭੈ, ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਮ ਹੈ—ਸਤ्-ਅਸਤ् ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਫਲ-ਕਰਮ ਲਈ ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਇਆ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਖੰਡ ਸੁਖਮਯ ਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ।

Verse 48

सध्‌रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥

ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਕੂਆਂ ਖੋਦਣ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥

ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹੀ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ਦੇ ਧਾਤੂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਅਜ ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 50

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 51

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ‘ਭਾਗਵਤ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ-ਵਿਦਿਆ ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ।

Verse 52

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਐਸਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਖਿਲ-ਆਧਾਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਉਪਜੇ।

Verse 53

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥

ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।