Adhyaya 6
Puruṣa-sūkta Logic of the Virāṭ: Cosmic Anatomy, Sacrifice, and the Lord’s Transcendence
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵਥਾ ਪਰਾਤਪਰ ਹਨ। ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੂੰਹ, ਨਾਸਿਕਾ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਰੋਮ, ਅੰਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਣ ਤੋਂ ਵਾਣੀ, ਵੈਦਿਕ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸ਼ਬਦ/ਆਕਾਸ਼, ਸਪਰਸ਼/ਵਾਯੂ, ਵਨਸਪਤੀ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਰ ਅਮਾਪ ਹਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਯਜ्ञ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਮ ਭੋਗਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਤਾਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਮੁਖ ਵਾਣੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਅੰਨ-ਰਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਾਸਿਕਾਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਘ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਵਾਸ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕੇਂਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰ-ਗੋਲਕ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਨ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ-ਤਲ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਚਲਦੇ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ, ਸਪਰਸ਼-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੈ।
Verse 5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਵਨਸਪਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਤੇ ਦਾਢੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਪੱਥਰ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਧਾਤ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹਨ।
Verse 6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਖੇਤਰ ਹਨ।
Verse 7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਕਦਮ ਭੂ, ਭੁਵਹ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹਨ। ਹਰਿ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉਪਸਥ ਤੋਂ ਹੀ ਜਲ, ਵੀਰਯ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਸਥ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਪਾਯੂ ਯਮ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗੁਦ ਹਿੰਸਾ, ਨੈਤੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਰਕ ਆਦਿ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਪਰਾਜਯ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਤੇ ਉਪਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਜਮ੍ਹੇ ਹਨ।
Verse 11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦਰ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਦੇਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ, ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵੀ। ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਸੱਚ, ਸੱਤ੍ਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 13
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ਮੇਰੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੱਕ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਮੁਨੀ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ; ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤਗਣ, ਉਰਗ, ਪਸ਼ੂ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਚਾਰਣ, ਰੁੱਖ; ਜਲ-ਥਲ-ਨਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ; ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਕੇਤੂ, ਤਾਰੇ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਦਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿੱਤ ‘ਵਿਤਸਤੀ’ ਮਾਪ (ਨੌਂ ਇੰਚ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 14
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ਮੇਰੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੱਕ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਮੁਨੀ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ; ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤਗਣ, ਉਰਗ, ਪਸ਼ੂ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਚਾਰਣ, ਰੁੱਖ; ਜਲ-ਥਲ-ਨਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ; ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਕੇਤੂ, ਤਾਰੇ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਦਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿੱਤ ‘ਵਿਤਸਤੀ’ ਮਾਪ (ਨੌਂ ਇੰਚ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 15
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ਮੇਰੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੱਕ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰ, ਨਾਗ, ਮਨੁੱਖ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ—ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਤਾਰੇ, ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ—ਇਹ ਸਭ; ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਂ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤਗਣ, ਉਰਗ, ਪਸ਼ੂ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਚਾਰਣ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਜਲ-ਥਲ-ਨਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਤ—ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹਨ; ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵਿਰਾਟ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸੀ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅਭਯਤਾ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਉਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਰੂਪ ਭੋਗਯ ਅੰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਰਦ! ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਾਪਣੀ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
Verse 19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
ਜਾਣਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਦ-ਭਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ, ਖੇਮ ਅਤੇ ਅਭਯ—ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪਾਦ ਭਾਗ ਜੋ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲੋਕ ਹੈ, ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗ—ਨਿਯੰਤਰਣ (ਸ਼ਾਸਨ) ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ—ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਮਾਲਕ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ।
Verse 22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
ਉਸੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਅੰਡ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਇੰਦ੍ਰੀ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਤੇ ਅਤੀਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਤਦ ਯੱਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੱਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਸਨ।
Verse 24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
ਯੱਗ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ, ਸਵਨ-ਵਨਸਪਤੀਆਂ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ-ਯਜਨ ਦੀ ਵੇਦੀ (ਯੱਗ-ਵੇਦੀ) ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ—ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
Verse 25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ—ਬਰਤਨ, ਅੰਨ-ਬੂਟੀਆਂ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਸਨੇਹ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਰਸ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਧਾਤ, ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ; ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਤੇ ਯੱਗ ਲਈ ਚਾਰ ਰਿਤਵਿਜ—ਹੇ ਸੱਤਮ!
Verse 26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ; ਦੇਵਤਾਨੁਕ੍ਰਮ, ਕਲਪ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤੰਤਰ—ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਹਨ।
Verse 27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
ਗਤੀਆਂ ਤੇ ਭਾਵ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਦੇ ਸੰਭਾਰ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।
Verse 28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਯੱਗ ਦਾ ਸੰਭਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇਰੇ ਇਹ ਨੌਂ ਭਰਾ ਬਹੁਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੂ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੇਵਗਣ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਨੇ ਵਿਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਕੀਤੇ।
Verse 31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
Verse 32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ ਕਿ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਾਰਜ, ਭੌਤਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਫੜੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਕਦੇ ਭਟਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਸੱਤ ਪਥ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ।
Verse 35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੇਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਮਾਪ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਣ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਗਮ ਹੈ?
Verse 37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਤੁਸੀਂ, ਨਾ ਵਾਮਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ), ਨਾ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
Verse 38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਾ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਉਸ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
ਉਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਅਜਨਮਾ ਭਗਵਾਨ, ਕਲਪ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਸਭ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਪਰਮ ਸਤਿ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਅਨਾਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ।
Verse 41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
ਕਾਰਣਾਰਣਵਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਲ, ਸੁਭਾਵ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ, ਮਨ, ਤੱਤ, ਵਿਕਾਰ, ਗੁਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਗਰਭੋਦਕਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
Verse 43
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਯਜ੍ਞ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਦ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਆਕਾਸ਼-ਧਰਤੀ-ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਅੰਸ਼ਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ।
Verse 44
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ਗੰਧਰਵ-ਵਿਦਿਆਧਰ-ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ-ਉਰਗ-ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ-ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ-ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸ਼ਾਚ-ਭੂਤ-ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਜਲਚਰ, ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ।
Verse 45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਯਜ्ञ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਦ ਤੇ ਕੁਮਾਰ, ਇੰਦਰ-ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਭੂਰ-ਨ੍ਰੁ-ਤਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਗੰਧਰਵ-ਵਿਦਿਆਧਰ-ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ-ਉਰਗ-ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ-ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰ-ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸਾਚ-ਭੂਤ-ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਜਲਚਰ-ਮ੍ਰਿਗ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ, ਬਲਵਾਨ, ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ-ਹ੍ਰੀ-ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰੂਪਵਾਨ ਜਾਂ ਅਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਤੱਤਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਆਪ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਹੈ।
Verse 46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਲੀਲਾ-ਅਵਤਾਰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਮੈਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
SB 2.6 presents a correspondential cosmology where each organ of the virāṭ serves as a ‘generating center’ (yoni) for a function (e.g., speech, breath, sound) and is governed by an adhi-devatā (e.g., Agni for speech). This teaches that perception and nature are not independent mechanisms but coordinated energies within the Lord’s universal body, meant to be recognized as His arrangement rather than as autonomous material causes.
The narrative establishes that yajña is not a human invention but a cosmic principle grounded in the Lord Himself. Since Brahmā, at the dawn of creation, has no external resources, he ‘constructs’ the sacrificial system from the Lord’s limbs—signifying that all materials, mantras (Ṛg/Yajur/Sāma), priests, timings, and offerings ultimately belong to Viṣṇu and culminate in Viṣṇu as the final goal (yajñārtha).
Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu (Mahā-Viṣṇu) is described as the first puruṣa-expansion related to cosmic manifestation, presiding over kāla (time), space, causality, mind, elements, the guṇas, the senses, and the totality of living beings. From Him proceed further expansions such as Garbhodakaśāyī Viṣṇu, through whom the universe becomes organized for Brahmā’s secondary creation.
Because the cosmos contains many entities with extraordinary opulence—devas, sages, rulers of lokas, and subtle beings—there is a risk of confusing delegated potency with ultimate divinity. SB 2.6 clarifies that such greatness is only a fragment of the Lord’s transcendental energy; Bhagavān alone is the source and controller, while all others are dependent manifestations within His potency.