Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
ਦੂਜੇ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭੇਦ-ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ। ਉਹ ਮਕੜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਸ੍ਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੂਜੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸರ್ಗ–ਵਿਸਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪੁਰੁਸ਼ ਅਵਤਾਰ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਕਾਲ, ਗੁਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਾਜ਼ਮੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਭੂਤ-ਭਾਵਨ, ਹੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਂਵਲੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਖੜੇ ਹੋ? ਕਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੀ ਅਸਲੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਆਤਮਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਨੀਵਾਂ, ਨਾ ਸਮਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਤ, ਨਿੱਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਿੱਤ—ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੋਈ ਹੈ।
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਾਂਗ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂ।
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਤਸ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਠੀਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
ਹੇ ਭੋ! ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ—ਭਗਵਾਨ—ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਜੋਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਅੱਗ, ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੈ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਜਗਦਗੁਰੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਪਰ ਉਸੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਦੁੱਧ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕਰਮ, ਕਾਲ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਸ਼ ਹਨ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੱਤਵਤಃ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਤੱਤ ਨਹੀਂ।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
ਵੇਦ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੇਵਕ ਹਨ; ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
ਯੋਗ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ, ਤਪ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
ਉਸ ਦਰਸ਼ਟਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੂਟਸਥ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੀ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪਦਾਰਥ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਰਦ! ਇਹ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਵੀ, ਮਾਲਕ ਹੈ।
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
ਹੇ ਆਤਮਨ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਾਲ, ਕਰਮ (ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ (ਕਾਰਣਾਰਣਵਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੱਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਅਤਿਕਰ ਤੇ ਪਰিণਾਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਖੋਭਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਕਰਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਜ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤਮੋਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ—ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤੈਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਇਹ ਭੇਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ, ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ (ਭੂਤਾਦਿ) ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ—ਆਕਾਸ਼—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਖਮ ਮਾਤਰਾ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਗੁਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪੂਰਵ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਓਜ, ਸਹ ਅਤੇ ਬਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਕਾਲ-ਕਰਮ-ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਨ। ਤੇਜ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਸਾਤਮਕ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਗੰਧ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਪૃਥਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪੂਰਵ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਸਪਰਸ਼, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪੂਰਵ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਓਜ, ਸਹ ਤੇ ਬਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਜਨਮਿਆ—ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼-ਸ਼ਬਦ ਵਾਲਾ। ਤੇਜ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਸਾਤਮਕ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ (ਨਾਦ) ਯੁਕਤ। ਜਲ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਸ, ਸਪਰਸ਼, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਈ।
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ਤੇਜ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਸਾਤਮਕ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਪੂਰਵ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ (ਨਾਦ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ਜਲ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪૃਥਵੀ ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਰਸ, ਸਪਰਸ਼, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਰੂਪ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਈ।
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
ਸਤ੍ਤਵ (ਵੈਕਾਰਿਕ) ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦਸ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਦਿਕਪਾਲ, ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਚੇਤ (ਵਰੁਣ), ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦਰ (ਵਾਮਨ/ਵਿਸ਼ਣੁ), ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
ਰਜੋਗੁਣ (ਤੈਜਸ) ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੈਜਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ, ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਪਾਯੂ।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦ ਤੱਕ ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਸਤ् ਤੇ ਅਸਤ्—ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਅਤੇ ਗੌਣ—ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਾਰਣ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ (ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ) ਕਾਰਣ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅੰਡ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
ਵੱਡੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਰਾਟ-ਦੇਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹਨ—ਕਟੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਘਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਤ ਲੋਕ।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
ਭੂਲੋਕ ਆਦਿ ਅਧੋਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਭੁਵਰਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸਵਰਲੋਕ ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਉਰਸਥਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਗਰਦਨ ਤੱਕ ਜਨਲੋਕ ਅਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ (ਆਤਮਿਕ ਧਾਮ) ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਰਦ! ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਅਧੋਲੋਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਅਤਲ, ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਤਲ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤਲ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਤਲ, ਗਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਲ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਤਲਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਲੋਕਮਯ ਹੈ।
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਰਦ! ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਅਧੋਲੋਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਅਤਲ, ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਤਲ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤਲ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਤਲ, ਗਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਲ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਤਲਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਲੋਕਮਯ ਹੈ।
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਭੂਰਲੋਕ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਸਵਰਲੋਕ; ਇਹੀ ਲੋਕ-ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.