Adhyaya 4
Parīkṣit’s Full Surrender and Śukadeva’s Maṅgalācaraṇa to Kṛṣṇa (Inquiry into Creation, Maintenance, and Dissolution)
ਮਰਨ-ਸ਼ਯਿਆ ਵਾਲੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਹ, ਪਰਿਵਾਰ, ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਤ੍ਰਿਯੀ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਵਜੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਅੰਸ਼-ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਕਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਪਤਿਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਤਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਅਨੁਰਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਹਲ, ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ, ਧਨ-ਭੰਡਾਰ, ਮਿੱਤਰ-ਸਜਣ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਮਮਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 3
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨਿਕਟ ਮੌਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਰੂਪ ਤ੍ਰੈਵਰਗਿਕ ਕਰਮ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨਿਕਟ ਮੌਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਰੂਪ ਤ੍ਰੈਵਰਗਿਕ ਕਰਮ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਚਨ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹਰਿ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੋ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਚਿੰਤ ਹੈ।
Verse 7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਚਰਜਮਈ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੋਣ।
Verse 9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸੱਤਾ ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਕੋ ਭਗਵਾਨ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
ਮੇਰੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਭਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਅਤੇ ਪਰਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹੋ।
Verse 11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਲੀਲਾ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਚਿੰਤ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਅਖਿਲ-ਸਤ੍ਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਤ੍ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਕਤ-ਨਾਸਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਮਹੰਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਪਰਮ ਗੰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਭ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕੁਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਦੂਰਲੇ ਕਾਠ ਵਾਂਗ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਤੇਜੋਮਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ, ਬ੍ਰਹਮਧਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਦਾ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਵੰਦਨ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਅਰਚਨ—ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਯ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕੀ ਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਲਗਾਵ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਸੁਖੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
ਤਪਸਵੀ, ਦਾਨੀ, ਯਸ਼ਸਵੀ, ਮਨਸਵੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਅਤੇ ਸੁਮੰਗਲ ਲੋਕ ਵੀ—ਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਾਨ ਗੁਣਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰਨ—ਤਾਂ ਕਲਿਆਣ-ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਉਸ ਸ਼ੁਭ-ਸ਼੍ਰਵਣੀਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
ਕਿਰਾਤ, ਹੂਣ, ਆਂਧ੍ਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਪੁਲਕਸ਼, ਆਭੀਰ, ਸ਼ੁੰਭ, ਯਵਨ, ਖਸ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ—ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਆਤਮ-ਜਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਪਟ-ਰਹਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਅੰਧਕ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਸਾਤਵਤ (ਯਾਦਵ) ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਧੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਤਰਕਵਾਦੀ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਮੁਕੁੰਦ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਨੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
ਜੋ ਸਰਵਵਿਭੂ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭੋਗ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵੇਧਸ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਟਪਕਦਾ ਗਿਆਨਮਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਪੀਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਆਤਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ—ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਗਰਭ ਸੀ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਠੀਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit renounces fruitive motivation (karma-miśra aims) because death is imminent and because attraction to Kṛṣṇa has matured into niṣkāma-bhakti. His questions are not curiosity for control or prestige; they are bhakti-driven inquiry (paripraśna) meant to fix consciousness on Bhagavān. In the Bhāgavata, cosmology becomes a meditation-object: by hearing how everything depends on Kṛṣṇa’s śakti, the listener’s attachment to temporary designations dissolves.
Bhagavān is advaya (non-dual) in essence, yet manifests variegated expansions through His internal and external energies. The guṇas belong to prakṛti (material nature), while the Lord remains transcendental; He can preside over the guṇas via puruṣa expansions without becoming conditioned. Thus, the One may appear to act alone, simultaneously in multiple forms, or sequentially—without compromising unity—because all forms are expressions of the same supreme reality and will.
They denote groups traditionally viewed as mleccha or outside orthodox Vedic culture. The Bhāgavata’s theological point is universal eligibility: even those habituated to pāpa (sin) can be purified by taking shelter of the Lord’s devotees (bhakta-āśraya). Deliverance is attributed to the Lord’s supreme power operating through sādhus, emphasizing sadhu-saṅga as a decisive means of purification.
This functions as maṅgalācaraṇa (auspicious invocation) and a hermeneutic key: the subject of creation must be approached through devotion and humility, not mere speculation. The prayers also summarize core doctrines—Kṛṣṇa as liberator, indwelling Supersoul, source of Brahmā’s knowledge, and puruṣa entering the cosmos—thereby framing the forthcoming cosmology as bhakti-siddhānta rather than impersonal physics.