Adhyaya 3
Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪਰīkṣਿਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਮਨਾ-ਚਾਲਿਤ ਵੈਦਿਕ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬਲ, ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਯਸ਼, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਗਮਨ ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ ਲਈ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਾਮ (ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਸਮੀ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਮੀ—ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਭਕਤੀ ਕਰਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰਿਕਥਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜੀਵਨ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਰਮ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੋਂ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਸਿਮਰਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਮੌਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 2
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ (ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਵੀ ਮਾਇਆ (ਦੁਰਗਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੇਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੀ, ਜੋ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਰੁਦਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅਨਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਰਗ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਸਾਧਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 5
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਕੜਾ ਸਰੀਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਸੁਖ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਦੀ; ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ। ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਵੀ ਮਾਇਆ (ਦੁਰਗਾ) ਦੀ; ਤੇਜ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦੀ; ਧਨ ਲਈ ਵਸੂਆਂ ਦੀ; ਵੀਰਤਾ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ। ਅੰਨ-ਧਾਨ ਲਈ ਅਦਿਤੀ ਦੀ; ਸਵਰਗ ਲਈ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ; ਰਾਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਦੀ; ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਲਈ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਾਂ ਦੀ। ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ; ਪੁਸ਼ਟ ਦੇਹ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ; ਪਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ। ਰੂਪ ਲਈ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ; ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀ; ਆਧਿਪਤ੍ਯ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ। ਯਸ਼ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ; ਕੋਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਚੇਤਸ (ਵਰੁਣ) ਦੀ; ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ; ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ ਲਈ ਸਤੀ ਉਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 8
धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਲਈ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕੁਲ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਪੁਣ੍ਯਜਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਓਜ-ਬਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 9
राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥
ਰਾਜ ਜਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਸ਼ਤਰੂ-ਵਿਜਯ ਲਈ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਭੋਗਕਾਮੀ ਸੋਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 10
अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਵੇ, ਸਰਵਕਾਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ਕਾਮ ਹੋਵੇ—ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤੀਵ੍ਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।
Verse 11
एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥
ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਭਾਗਵਤ (ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਚਲ, ਸਵਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋਣਾ।
Verse 12
ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ਹਰੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਰਿਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਕੌਣ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 13
शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਫਿਰ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ?
Verse 14
एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੂਤ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅੱਗੇ ਬਿਆਨ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਰਿਕਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਰਚਾ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 15
स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥
ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਮਹਾਰਥ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸੱਚੇ ਭਾਗਵਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 16
वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥
ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਂਭਗਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਰੁਗਾਯ—ਮਹਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥
ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੇ ਲਹਿੰਦਿਆਂ ਸੂਰਜ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਧੰਨ ਹੈ।
Verse 18
तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥
ਕੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ? ਕੀ ਲੁਹਾਰ ਦੀ ਧੌਂਕਣੀ ਨਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ? ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵੀਰਜ-ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
Verse 19
श्वविड्वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥
ਕੁੱਤੇ, ਸੂਰ, ਊਂਟ ਤੇ ਗਧੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਉਸ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਕਦੇ ਗਦਾਗ੍ਰਜ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੀਲਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
Verse 20
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥
ਜੋ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਉਰੁਗਾਇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਸੱਪ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਜੀਭ ਮੇਡਕ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥
ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੱਗ ਤੇ ਤਾਜ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸਿਰ ਵੀ ਜੇ ਮੁਕੁੰਦ ਅੱਗੇ ਨਾ ਝੁਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਵੀ ਜੇ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 22
बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ-ਨਾਮ-ਗੁਣ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੋਰ-ਪੰਖ ਉੱਤੇ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਠੁੱਠਾਂ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
जीवञ्छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥
ਜਿਸ ਮਰਤਯ ਨੇ ਕਦੇ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਲਾਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ, ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਲਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ।
Verse 24
तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਹੈ ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਿਘਲਦਾ; ਭਾਵ-ਉਮੰਗ ਆਉਣ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਨਾ ਹੋਣ।
Verse 25
अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਗਵਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸੋ ਜੋ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਹਾਂਭਗਤ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.
The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.
The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.