Adhyaya 2
The Lord in the Heart and the Discipline of Yoga-Bhakti
ਸਕੰਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਜੋ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਅਰਥਾਤ ਜਗਤ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਸੁਤੰਤਰ ਜੜ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਵਰਗ-ਲਾਲਸਾ ਵੱਲ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ, ਵੈਰਾਗ, ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਤੱਕ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯਮਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਯ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਕਤੀਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ/ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਆਦਿ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਰਲੋਕ-ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਗਤੀ-ਪਥ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਦ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਨਿਤ ਸੁਣਨ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਦਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघदृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਤਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਸੁਰਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅਮੋਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਿਆ।
Verse 2
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥
ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਹ ਰਸਤਾ ਇੰਨਾ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਬੇਅਰਥ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਵੱਲ ਬੁੱਧੀ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਮਾਇਆਮਈ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
Verse 3
अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਾਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਉੱਦਮ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਰਥ ਮਿਹਨਤ ਹਨ।
Verse 4
सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੇਜ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੱਟ‑ਪਲੰਗ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਹੀ ਤਕੀਆ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਕੀਆ ਕਿਉਂ? ਜਦੋਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਹੀ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ? ਜਦੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਆਵਰਨ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ?
Verse 5
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥
ਕੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਫੱਟੇ ਚੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ? ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੁਣ ਭਿੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ? ਕੀ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਤੁਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾ ਦੇਣ? ਕੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ? ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ—ਕੀ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਫਿਰ ਕਵੀ‑ਮੁਨੀ ਕਠਿਨ ਕਮਾਈ ਦੇ ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਿਉਂ ਕਰਨ?
Verse 6
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ‑ਭਜਨ ਕਰੇ। ਉਹੀ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ‑ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪਰਮ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੌਣ—ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਨਾਸਵੰਤ ਨਾਮ‑ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇਗਾ? ਉਹ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਗੀ ਦੁੱਖ‑ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਤਾਪ ਸਹਿੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 8
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਾਰਣਾ‑ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼‑ਮਾਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥
ਉਹਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੰਬ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਤਨ-ਜੜੇ ਸੁਵਰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਤਨਮਈ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਦਿਪਦੇ ਹਨ।
Verse 10
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਣਿਕਾ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਦਮ-ਚਰਨ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ; ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗ ਸਜਿਆ ਹੈ।
Verse 11
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
ਉਹ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਮੇਖਲਾ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ-ਜੜੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਨੂਪੁਰ, ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਨਿਰਮਲ ਨੀਲਛਾਂਹ ਵਾਲੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਕੇਸ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
Verse 12
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਹੱਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਭੰਗਿਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਸਕੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਸ ਚਿੰਤਨਾਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਭਾਵਨਾ ਕਰੋ—ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਤੱਕ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਜਿੱਤ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣਾ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਤਾ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਫਸਾਏ; ਥਿਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 16
मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਯੋਗੀ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜੀਵਾਤਮਾ (ਖੇਤਰਜ੍ਞ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਲਬਧੋਪਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥
ਲਬਧੋਪਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਲ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੋ ਨਿਮਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੱਤਵ, ਨਾ ਰਜ, ਨਾ ਤਮ; ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਮਹੱਤੱਤਵ, ਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
Verse 18
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥
ਜਾਣਕਾਰ ਜਨ ਉਸ ਪਰਮ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੁਰਾਤਮਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਅਨਨ੍ਯ ਸਨੇਹ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰ ਪਲ ਪਦੇ ਪਦੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਐਡੀ ਨਾਲ ਗੁਦ-ਦੁਆਰ ਰੋਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਛੇ ਮੁੱਖ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੁਕਾਵੇ, ਥਕਾਵਟ ਜਿੱਤ ਕੇ।
Verse 20
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥
ਧਿਆਨਮਗਨ ਭਕਤ-ਯੋਗੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚੁਕਾਵੇ, ਉਥੋਂ ਉਦਾਨ-ਗਤੀ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦਿਆਂ ਤਾਲੂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਕ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।
Verse 21
तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਭਕਤੀ-ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁਕਾਵੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਸੱਤ ਨਿਕਾਸ-ਦੁਆਰ ਰੋਕ ਕੇ, ਨਿਰਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਚਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅੱਧ ਮੁਹੂਰਤ ਟਿਕੇ; ਫਿਰ ਮਸਤਕ ਦੇ ਰੰਧਰ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 22
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥
ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਰਗਾ ਪਾਰਮੇਸ਼ਠ੍ਯ ਪਦ, ਵੈਹਾਯਸਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਹਾਰ, ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤ੍ਯ, ਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭੋਗਯ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢਲੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੂਪ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਟੋਕ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਅਸੀਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ (ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਬਲ) ਵਾਲੇ ਉਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਰਮਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਭੋਗੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
Verse 24
वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਪਥ ਰਾਹੀਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਲਈ ਸ਼ੈਸ਼ੁਮਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥
ਇਹ ਸ਼ੈਸ਼ੁਮਾਰ-ਚੱਕਰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਭੋਦਕਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਯੋਗੀ ਹੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਕਲਪ-ਸਮ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥
ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸੜਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਮੇਸ਼ਠ੍ਯ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੀ ਆਯੁ ਦ੍ਵੈਪਰਾਰਧ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਹੈ, ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ, ਨਾ ਮੌਤ; ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਕਰੁਣਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥
ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਗਤ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਵਰਗਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਮ-ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਲ-ਤੱਤ, ਜਲ ਤੋਂ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜੋਤੀ-ਅਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਤੋਂ ਵਾਯੁ-ਤੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्टया श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥
ਯੋਗੀ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਰਸ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਗੁਣ ਰੂਪ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ; ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥
ਉਹ ਸਾਧਕ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਨਿਕਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਮਨੋਮਯ, ਦੇਵਮਯ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਮਯ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਇਸ ਭਾਗਵਤੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 32
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਰਾਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਛੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸੱਚ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 33
न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ—ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀਯੋਗ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 34
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ।
Verse 35
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੇਖਣ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ।
Verse 37
पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਸ਼ਯ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Because the chapter distinguishes śreyaḥ (ultimate good) from preyaḥ (temporary pleasure). Heaven-oriented aims keep the jīva within karma’s cycle, whereas the Bhāgavatam’s Vedic conclusion is devotion to Bhagavān; thus, misdirected Vedic engagement becomes “hard labor for nothing” when it does not awaken service to the Lord.
By aṅga-dhyāna: begin at the lotus feet and move upward—feet, calves, thighs, torso, ornaments, and finally the smiling face—fixing the mind sequentially. This graduated concentration purifies intelligence and stabilizes remembrance, making meditation devotional rather than merely technical.
This refers to Paramātmā, the localized expansion of the Supreme Lord situated in the heart, described with four hands and divine symbols. The chapter treats this as a valid object of meditation, yet it culminates in the higher conclusion that direct devotional service and attraction to Śrī Kṛṣṇa is the most auspicious and complete realization.
Śiśumāra is presented as the cosmic pivot (identified as the navel of Garbhodakaśāyī Viṣṇu) around which the universe turns. The yogī’s journey beyond it symbolizes transcending lower cosmic conditioning and aligning consciousness with Lord Hari, moving toward purified realms and ultimately toward spiritual perfection.
A bhakti-yogī aims for freedom from material desire and return to the Supreme, therefore transcending the need for planetary promotion or powers. A siddhi-seeking yogī retains subtle material desire, so he must carry a materially molded mind and senses, remaining within the graded cosmos rather than attaining final, desireless perfection.