Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਕੰਧ ੨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ‘ਕੜੀ’ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਦਸ਼-ਲਕਸ਼ਣ (ਦਸ ਵਿਸ਼ੇ) ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦਸਵੇਂ ‘ਆਸ਼੍ਰਯ’—ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ—ਦੀ ਅਤੀਤਤਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਗ (ਤੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ (ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਪੋਸ਼ਣ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਗਰਭੋਦਕਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ, ਗੁਣ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ‘ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ’ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਵਿਦੁਰ–ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਸੰਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸਰਗ, ਵਿਸਰਗ, ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਰੱਖਿਆ, ਊਤੀਆਂ (ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ), ਮਨਵੰਤਰ, ਈਸ਼-ਕਥਾ, ਨਿਰੋਧ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ (ਪਰਮ ਤੱਤ)।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
ਦਸਵੇਂ—ਆਸ਼੍ਰਯ ਤੱਤ—ਦੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਲੱਛਣ ਮਹਾਤਮਾ ਕਦੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਅਰਥ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ‘ਸਰਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੈਸ਼ਮ੍ਯ ਨਾਲ ਜੋ ਅਗਲੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਿਸਰਗ’ (ਪੌਰੁਸ਼ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਸਥਿਤੀ ‘ਵੈਕੁੰਠ-ਵਿਜਯ’ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣਾ; ਪੋਸ਼ਣ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਮਨਵੰਤਰ ਸੱਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਊਤੀਆਂ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾ, ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹਨ।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ—ਇਹੀ ‘ਈਸ਼-ਕਥਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
ਨਿਰੋਧ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ‑ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਜੋ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੂਜਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਆਸਰੇ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ’ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਾਰਣ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਗਿਆ; ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਰਭੋਦਕ ਜਲ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਹੋਈਆਂ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਲ ‘ਨਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਜਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕਰਮ, ਕਾਲ, ਸੁਭਾਵ (ਗੁਣ) ਅਤੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਪੇਖਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਸਤਿਤ੍ਵਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਬੀਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਪੌਰੁਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ—ਅਧਿਦੈਵ, ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਅਧਿਭੂਤ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
ਪ੍ਰਕਟ ਮਹਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤੇਜ, ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਮਹਾ ਪ੍ਰਾਣ—ਸਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਦੋਂ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਾਲੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੀਭ ਜਨਮੀ; ਫਿਰ ਜੀਭ ਦੁਆਰਾ ਚੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਰਾਖ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਅਤੇ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਵਾਹਕ ਵਾਯੂ-ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸੂਰਜ ਜੋਤਿ-ਦੇਵਤਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਚਾਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤਦ ਕੰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਨਰਮੀ-ਕਠੋਰਤਾ, ਹਲਕਾਪਣ-ਭਾਰੀਪਣ, ਗਰਮੀ-ਠੰਡਕ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਤਦ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚਮੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਧਰ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਦੇਵਤਾ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ।
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਮ (ਗ੍ਰਹਣ ਆਦਿ) ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮਕ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
ਫਿਰ ਕਾਮ-ਸੁਖ, ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਪਸਥ/ਸ਼ਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਕਾਮ-ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮਲ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਦ ਅਤੇ ਪਾਯੂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗਯ ਪਦਾਰਥ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ-ਦੁਆਰ, ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਨਾਭੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
ਅੰਨ ਅਤੇ ਪਾਨੀ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਦਰ, ਆੰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਮਨ, ਚੰਦਰਮਾ (ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ), ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
ਤਵਚਾ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ, ਚਮੜਾ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਧਾਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਣ ਭੂਤਾਦਿ (ਅਹੰਕਾਰ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਸਭ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਾਰ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਮਹੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਮਾਇਆ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਮਝ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਲੀਲਾ, ਪਰਿਕਰ ਅਤੇ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪ ਅਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰਗਣ, ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣ-ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਅਸੁਰ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਕਿੰਨਰ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ-ਸਰਪ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਮਾਤ੍ਰੁਲੋਕਵਾਸੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤ-ਵਿਨਾਇਕ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਉਨਮਾਦ, ਵੇਤਾਲ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗ੍ਰਹ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪੂਰਵਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿੰਨਰ-ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ-ਸਰਪ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਮਾਤ੍ਰੁਲੋਕਵਾਸੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤ-ਵਿਨਾਇਕ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪੂਰਵਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ, ਉਨਮਾਦੀ, ਵੇਤਾਲ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਗ੍ਰਹ; ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਮ੍ਰਿਗ, ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਰੀਸ੍ਰਪ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲ-ਥਲ-ਨਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਰਕੀ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰ ਇਕ ਗੁਣ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੋ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕ ਗੁਣ ਹੋਰ ਦੋ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤਿਰਯਕ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
ਫਿਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵੱਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਆਰੋਪਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸਰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ-ਵਿਸਰਜਨ ਵੀ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਾਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਲੱਛਣ-ਰੂਪ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਪਾਦਮ-ਕਲਪ ਸੁਣ।
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਗਵਤੋੱਤਮ ਵਿਦੁਰ (ਖੱਤਾ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦੁਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਵਿਦੁਰ (ਖੱਤਾ) ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਾਰਵੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤਵ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਬੰਧੂ-ਤਿਆਗ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਘਰ ਕਿਉਂ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ।
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਸਾਨੂੰ ਵਿਦੁਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸੋ—ਉਸ ਨੇ ਬੰਧੂ-ਤਿਆਗ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਘਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੋ।
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਬੋਲੇ—ਰਾਜਾ ਪਰīkਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.