Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਪਰīkṣਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੀ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਕੀਰਤਨ‑ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਕਰਮ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ—ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਮਰਨ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਨਿਰਭੈ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਨਾਮ‑ਸੰਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਤਿਆਗ, ਏਕਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਓਂ‑ਸਮਰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਿਮ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰīkṣਿਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਉਹ ਵਿਰਾਟ‑ਪੁਰੁਸ਼ ਧਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇਹ ਤੇ ਲੋਕ-ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰਵਾਨੰਦਮਯ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਪਤਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜੋ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਬਣ ਕੇ ਘਰ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਐਸੇ ਈਰਖਾਲੂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਉਮਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
ਦੇਹ, ਬੱਚੇ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਨਾਸਵੰਤ ‘ਆਤਮ-ਸੈਨਾ’ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ; ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਟੱਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਅਭਯ (ਦੁੱਖ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
ਸਾਂਖ੍ਯ ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਫਲਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰীক্ষਿਤ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੋ ਮੁਨੀ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹਰਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਭਾਗਵਤ’ ਨਾਮਕ ਇਸ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸਦੇਵ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਨਿਰਗੁਣ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹ ਲਿਆ; ਉਹੀ ਆਖਿਆਨ ਮੈਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਪੌਰੁਸ਼ਿਕ ਭਗਤ ਹੋ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਿਰਕਤਾਂ ਲਈ, ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ—ਸਭ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਨਿਡਰ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ: ਹਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਰਤਨ।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
ਜੋ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਅਣਜਾਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ? ਜੋ ਪਰਮ ਹਿਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
ਖਟਵਾਂਗ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਸਭ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਅਭਯ-ਦਾਤਾ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
ਕੌਰਵ ਪਰীক্ষਿਤ! ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਅਵਧੀ ਸੱਤ ਦਿਨ ਹੈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰ ਲੈ।
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਮੌਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਡਰ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਅਸੰਗ ਨਾਮਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਵ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੋਵੇ; ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾਕਸ਼ਰ ‘ਅ-ਉ-ਮ੍’ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
ਜਦ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪੀ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
ਫਿਰ ਅਟੁੱਟ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੋਚੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਚੰਚਲ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਾਰਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਭਕਤੀ-ਲੱਛਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਆਸਰੇ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਾਰਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਆਸਨ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੰਗ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਓ।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਭੌਤਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲ—ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
ਸੱਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਖੋਲ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੈਰਾਜ ਪੁਰੁਸ਼—ਭਗਵਾਨ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਹਨ; ਐੜੀਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਰਸਾਤਲ; ਗਿੱਟੇ ਮਹਾਤਲ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਤਲਾਤਲ ਲੋਕ ਹਨ।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਵਿਤਲ ਅਤੇ ਅਤਲ ਲੋਕ ਹਨ; ਕਮਰ/ਨਿਤੰਬ ਮਹੀਤਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਤਲ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਖੱਡ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਉਰਸਥਲ ਜ੍ਯੋਤਿਰਮਯ ਗ੍ਰਹਿ-ਮੰਡਲ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਮਹਰਲੋਕ, ਮੂੰਹ ਜਨੋਲੋਕ, ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਤਪੋਲੋਕ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ; ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦਾ ਸੁਣਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਸਾ-ਰੰਧਰ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਹਨ; ਸੁਗੰਧ ਉਸ ਦਾ ਘ੍ਰਾਣ-ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਹੈ।
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰ-ਕੋਟਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਨੇਤਰਗੋਲਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹਨ; ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਉੱਚ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਧਾਮ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਤਾਲੂ ਵਰੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਰਸਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਹੈ।
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਸਤਕ-ਮਾਰਗ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਜਬੜੇ ਯਮ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਹ ਦੀ ਕਲਾ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੋਹਣੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਾਗਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ।
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
ਲੱਜਾ ਉਸ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਹੋਠ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਭ ਉਸ ਦੀ ਠੋਡੀ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦਾ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ।
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੇਂਦ੍ਰ, ਨਦੀਆਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਹਨ; ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹ ਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਹਨ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਨ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਦਾ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਸ਼।
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਮਹੱਤੱਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਰਿਤ੍ਰ (ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ) ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਘੋੜਾ, ਖੱਚਰ, ਊਂਟ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਚਤੁਰਪਦ ਉਸ ਦੇ ਕਟੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਲਾ-ਸੂਝ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਮਨੁ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰ-ਲੈ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾ ਉਸ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਮੁਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹਨ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਵੈਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ।
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਬੁੱਧੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੱਚੇ ਆਨੰਦ-ਨਿਧਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਆਸਕਤ ਨਾ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਆਤਮ-ਪਤਨ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.