Adhyaya 7
Paramparā of the Atharva Veda and Purāṇas; Definition of a Purāṇa (Daśa-lakṣaṇam)
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਉਪਸੰਹਾਰਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਸੁਮੰਤੁ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕਬੰਧ ਤੱਕ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਵਾਣੀ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਦਸ਼-ਲਕਸ਼ਣ’—ਸਰਗ, ਵਿਸਰਗ, ਸਥਾਨ, ਪੋਸ਼ਣ, ਊਤੀ, ਮਨਵੰਤਰ, ਈਸ਼ਾਨੁਕਥਾ, ਨਿਰੋਧ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ—ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਛੋਟੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਈ ਵਾਰ ਪੰਜ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਤੱਤਵਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਪਰੇ ਮੌਜੂਦ ਅੰਤਿਮ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ-ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਕਲਨਾਂ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੁਮੰਤੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ; ਕਬੰਧ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਪਥ੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਦਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।
Verse 2
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥
ਵੇਦਦਰਸ਼ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸ਼ੌਕ੍ਲਾਯਨੀ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਲੀ, ਮੋਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਾਯਨੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਪਥ੍ਯ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਮੁਦ, ਸ਼ੁਨਕ ਅਤੇ ਜਾਜਲੀ; ਇਹ ਸਭ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ।
Verse 3
बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥
ਸ਼ੁਨਕ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਭ੍ਰੂ ਅਤੇ ਸੈੰਧਵਾਯਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਥਰਵ ਵੇਦ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੈੰਧਵਾਯਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਾਵਰ੍ਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
Verse 4
नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ, ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਆੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਵੀ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਸਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪੁਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।
Verse 5
त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
ਤ੍ਰਯ੍ਯਾਰੁਣੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸਾਵਰ੍ਣੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਅਤੇ ਹਾਰੀਤ—ਇਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਛੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਹਨ।
Verse 6
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਸ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰੋਮਹਰ੍ਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਛੇਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਲਈ।
Verse 7
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥
ਵਿਆਸ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰੋਮਹਰ੍ਸ਼ਣ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੂਲ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਕਸ਼੍ਯਪ, ਮੈਂ, ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ—ਅਸੀਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਚਾਰ ਭਾਗ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ।
Verse 8
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 9
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦਸ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਸਰਗ, ਵਿਸਰਗ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਪਾਲਣਾ), ਰੱਖਿਆ, ਮਨਵੰਤਰ, ਵੰਸ਼, ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ, ਸੰਸਥਾ (ਪ੍ਰਲਯ), ਹੇਤੁ (ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸ਼੍ਰਯ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਸਵਿਧ, ਲਘੂ ਪੁਰਾਣ ਪੰਜਵਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੁਰਾਣ-ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਦਸ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਸਵਿਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਲਘੂ ਪੁਰਾਣ ਪੰਜਵਿਧ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥
ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੋਭ ਨਾਲ ਮਹੱਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਰੂਪ ਸੁਖਮ ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਗ’ ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਸਮਾਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵਿਸਰਗ’ ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਿਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥
‘ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰ ਜੀਵ ਅਚਰ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ; ਇਹ ਕਰਮ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਵਾਰਥੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥
ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्विधमुच्यते ॥ १५ ॥
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਸ਼ਾਸਕ ਮਨੂ, ਦੇਵਗਣ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ (ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ), ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ।
Verse 16
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਵੰਸ਼ਧਰ ਹੋਏ—ਇਹੀ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
Verse 17
नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਲਯ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ। ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ‘ਸੰਸਥਾ’ ਅਰਥਾਤ ਲਯ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 18
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥
ਅਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੜ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥
ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹੀ ਇਕੋ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 20
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਤੱਤ ਉਸ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗਰਭਧਾਰਣ (ਬੀਜ) ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇਹ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 21
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਣ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਉਪਪੁਰਾਣ।
Verse 23
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਇਹ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਪਾਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ), ਸ਼ੈਵ, ਲਿੰਗ, ਗਰੁੜ, ਨਾਰਦੀਯ, ਭਾਗਵਤ, ਆਗਨੇਯ, ਸਕਾਂਦ, ਭਵਿੱਖ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਾਮਨ, ਵਾਰਾਹ, ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ।
Verse 24
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ੈਵ, ਲਿੰਗ, ਗਰੁੜ, ਨਾਰਦੀਯ, ਭਾਗਵਤ, ਆਗਨੇਯ, ਸਕਾਂਦ; ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਵਾਮਨ, ਵਰਾਹ, ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਹ ਹਨ।
Verse 25
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.7 defines a Mahāpurāṇa as treating ten topics: sarga (primary creation), visarga (secondary creation), sthāna (cosmic situation/maintenance), poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees and the universe), ūti/vṛtti (impetus and livelihood—how beings act and subsist), manvantara (Manu periods and their administrations), vaṁśa (dynasties), vaṁśānucarita/īśānukathā (histories of kings and narrations of the Lord and His incarnations), nirodha (dissolution), mukti (liberation), and āśraya (the Supreme Absolute Truth as ultimate shelter).
The chapter shows that revealed knowledge is preserved through authorized teachers who transmit it intact across generations. By naming lineages (śākhās) and principal Purāṇa-ācāryas, the Bhāgavata anchors its authority in paramparā—especially crucial in Kali-yuga—so that spiritual practice rests on reliable, living transmission rather than speculation.
Romaharṣaṇa is presented as a disciple of Vedavyāsa who systematized Purāṇic material into major compilations. Sūta identifies himself as Romaharṣaṇa’s son and explains that six Purāṇa-masters learned from Romaharṣaṇa, and that Sūta then learned from those authorities—establishing a layered chain of custody for Purāṇic wisdom.
Āśraya is defined as the Supreme Absolute Truth who pervades waking, dreaming, and deep sleep, is present within all manifestations of māyā and all living functions, and yet exists separately in His own transcendence. He is the stable basis underlying all changing names and forms, and realization of Him enables withdrawal from material endeavor.