Adhyaya 6
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰਿ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਕਸ਼ਕ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੌਤ ਵੀ ਭਯਾਨਕ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਅਧੋਖਜ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ-ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਸ਼ਕ ਛਦਮ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਡੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦਾ ਦੇਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਜਨਮੇਜਯ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਸਰਪ-ਸਤਰ, ਤਕਸ਼ਕ ਦਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਕਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ—ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਮੌਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਮੇਜਯ ਯੱਗ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ੍ਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਸੁਖਮ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਦ, ਓੰਕਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅ-ਉ-ਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਰੂਪਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵਿਆਸ ਦੀ ਚਤੁਰ-ਵੰਡ, ਸ਼ਾਖਾ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੇਤੂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਵਿਆਸਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰīkṣਿਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੱਖਿਅਤ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਕਰੁਣਾਮਈ ਮਹਾਤਮਾ! ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 3
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 5
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 6
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ—ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਾਂ। ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਾਂ।
Verse 7
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣੀ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਨੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 9
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
ਤਦੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਭਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕੀਤਾ; ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ੰਗ ਤੇ ਨਿਸ਼ਸੰਦੇਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਬਣੇ।
Verse 11
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 12
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
ਤਕਸ਼ਕ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਕ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡੱਸ ਲਿਆ।
Verse 13
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦੇਹ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 14
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹਾਹਾਕਾਰ ਉੱਠਿਆ; ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 15
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ; ਸਾਧੁਵਾਦੀ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਕਸ਼ਕ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਕ ਡੰਸ ਲੱਗਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਮੇਜਯ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੱਪ-ਸਤਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 17
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
ਸੱਪ-ਸਤਰ ਦੇ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਨਾਗ ਸੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਤਕਸ਼ਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
Verse 18
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
ਉੱਥੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— ‘ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਮ ਤਕਸ਼ਕ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ?’
Verse 19
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਰੋਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਪ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
Verse 20
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਨਮੇਜਯ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਤਾਂ ਫਿਰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਡਿਗਾਇਆ ਜਾਵੇ?
Verse 21
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ—“ਹੇ ਤਕਸ਼ਕ! ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈ।”
Verse 22
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੋਚਾਰਿਤ ਤਿੱਖੇ ਆਖੇਪ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਗਿਆ; ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸਮੇਤ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ।
Verse 23
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਗਿਰਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 24
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ! ਇਹ ਨਾਗਰਾਜ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਮ ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ।
Verse 25
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 26
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸੱਪਾਂ, ਚੋਰਾਂ, ਅੱਗ, ਬਿਜਲੀ, ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਆਰਬਧ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਸਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਰੋਕ ਦਿਓ। ਕਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੱਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 28
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ-ਯਜ੍ਞ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕਪਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 29
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਹੈ—ਅਜੇਯ ਤੇ ਸਮਝਣੋਂ ਔਖੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜੀਵ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਮੰਨ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
ਇੱਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿ ‘ਇਹ ਦੰਭੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ।’ ਉੱਥੇ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਵਾਲਾ ਮਨ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨ ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਨ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣ, ਨ ਭੋਗ-ਲਾਭ। ਉੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਬੱਧ ਜੀਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤੱਤ ਸੀਮਿਤ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
ਇੱਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿ ‘ਇਹ ਦੰਭੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ।’ ਉੱਥੇ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਵਾਲਾ ਮਨ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨ ਸ੍ਰਿਜਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਨ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣ, ਨ ਭੋਗ-ਲਾਭ। ਉੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਬੱਧ ਜੀਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤੱਤ ਸੀਮਿਤ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਅਸਾਰ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਭੌਤਿਕਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਦੂਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 34
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
ਸਾਰੇ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਪਾਈਏ।
Verse 35
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ।
Verse 36
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਸੂਤ! ਵਿਆਸਦੇਵ ਦੇ ਪੈਲ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਜੋ ਵੇਦ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 37
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਆਤਮ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਨਾਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਬਾਹਰੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਵੇਦ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਲ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ, ਪੁਨਰਜਨਮ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਉਸ ਸੁਖਮ ਪਰਾਤਪਰ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਓੰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਓੰਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Verse 40
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
ਇਹ ਓੰਕਾਰ-ਸਫੋਟ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਭੌਤਿਕ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸ੍ਰੋਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
ਇਹ ਓੰਕਾਰ ਸ੍ਵਧਾਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਾਚਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬੀਜ ਹੈ।
Verse 42
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰਣ—ਅ, ਉ, ਮ—ਮੂਲ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣ, ਨਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਾਵ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
ਉਸੇ ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਅਜ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਮਨਾਇ ਰਚਿਆ—ਸਵਰ, ਸਪਰਸ਼, ਅੰਤਸਥ, ਊਸ਼ਮ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ।
Verse 44
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
ਉਸ ਧੁਨੀ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ—ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ।
Verse 45
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਵੇਦ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 46
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ-ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਬਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ।
Verse 48
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋਕ-ਭਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼ੌਨਕ! ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਬਣ ਕੇ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।
Verse 50
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਰਿਗ, ਅਥਰਵ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਂਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
Verse 51
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।
Verse 52
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਹਿਤਾ—ਰਿਗਵੇਦ—ਪੈਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਹ੍ਵ੍ਰੁਚ’ ਰੱਖਿਆ। ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ‘ਨਿਗਦ’ ਨਾਮਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਛੰਦੋਗ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਜੋਂ ਜੈਮਿਨੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਅਤੇ ‘ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਥਰਵਵੇਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 53
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਹਿਤਾ—ਰਿਗਵੇਦ—ਪੈਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬਹ੍ਵ੍ਰੁਚ’ ਰੱਖਿਆ। ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ‘ਨਿਗਦ’ ਨਾਮਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਨੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਛੰਦੋਗ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਜੋਂ ਜੈਮਿਨੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਏ, ਅਤੇ ‘ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਥਰਵਵੇਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 54
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ਮੁਨੀ ਪੈਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਮਿਤੀ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।
Verse 55
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ਬਾਸ਼ਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਚਾਰ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਬੋਧ੍ਯ, ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਗਨਿਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ।
Verse 56
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਮਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਮਾਂਡੂਕੇਯ ਰਿਸ਼ੀ-ਕਵੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇਵਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਸੌਭਰੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 57
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
ਮਾਂਡੂਕੇਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯ, ਮੁਦ੍ਗਲ, ਸ਼ਾਲੀਯ, ਗੋਖਲ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ।
Verse 58
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯ ਨੇ ਮਿਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਚੌਥਾ ਨਿਰੁਕਤ ਭਾਗ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਬਲਾਕ, ਦੂਜੇ ਪੈਲ, ਜਾਬਾਲ ਤੇ ਵਿਰਜ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।
Verse 59
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਵਾਲਾਯਨੀ, ਭਜ੍ਯ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ।
Verse 60
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ। ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ‘ਚਰਕ-ਅਧਵਰ੍ਯੁ’ ਬਣੇ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਚਰਕ’ ਕਹਲਾਏ।
Verse 62
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
ਤਦ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਫਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਕੋਈ ਅਤਿ ਦੁਸ਼੍ਚਰ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 63
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਕਰ।
Verse 64
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
ਦੇਵਰਾਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਉਹ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਿੱਤਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ ਚੁਗ ਲਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਯਜੁಃ-ਸ਼ਾਖਾ ‘ਤੈੱਤਿਰੀਯ’ ਕਹਲਾਈ।
Verse 65
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਤਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਚੁਗ ਲਏ; ਇਸ ਲਈ ਯਜੁਰ ਦੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਾਖਾ ‘ਤੈੱਤਿਰੀਯ’ ਕਹੀ ਗਈ।
Verse 66
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੌਨਕ! ਫਿਰ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਵੇਂ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੂਰਯ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 67
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ॐ, ਭਗਵਾਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਕੋ ਹੀ ਹੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਕਿਸੇ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਕ੍ਸ਼ਣ-ਲਵ-ਨਿਮੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋ।
Verse 68
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਵਿਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤਪਨ! ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਗਨਿਮਯ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 69
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 70
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ‘ਅੰਧਕਾਰ’ ਨਾਮਕ ਅਜਗਰ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆ-ਵੇਲਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਮਾਰਗ—ਸਵਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ-ਸਥਿਤੀ—ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋ।
Verse 71
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਰਘ੍ਯ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਯਾਤਯਾਮ—ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ—ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 73
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਅਯਾਤਯਾਮ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 74
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਵਿਭੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਅਯਾਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਾਜਸਨੇਈ-ਸੰਹਿਤਾ’ ਕਹਲਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਕਾਣਵ, ਮਾਧਯੰਦਿਨ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 75
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਚਾਰਯ ਜੈਮਿਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੰਤੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਮੰਤੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਤਵਾਨ ਸੀ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਵੇਦ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ।
Verse 76
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
ਜੈਮਿਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਕਰਮਾ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਰੂਪੀ ਮਹਾਂ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਕਰਮਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਕੁਸ਼ਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ, ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਆਵੰਤ੍ਯ—ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 77
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
ਜੈਮਿਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੁਕਰਮਾ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਰੂਪੀ ਮਹਾਂ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਕਰਮਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਕੁਸ਼ਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ, ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਆਵੰਤ੍ਯ—ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 78
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਅਤੇ ਆਵੰਤ੍ਯ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ‘ਉਦੀਚ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਉੱਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਮਗਾਇਕ ਕਹਲਾਏ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ‘ਪ੍ਰਾਚ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਮਗਾਇਕ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 79
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਚੇਲੇ—ਲੌਗਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਮਾਂਗਲੀ, ਕੁਲ੍ਯ, ਕੁਸ਼ੀਦ ਅਤੇ ਕੁਕ੍ਸ਼ੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਸੌ ਸੌ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 80
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ ਦੇ ਚੇਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਚੌਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਆਵੰਤ੍ਯ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਏ।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.
Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.
The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.
Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.