Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
ਪਰীক্ষਿਤ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਹੱਸਦੀ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਅੱਗੇ ਬੇਬਸ ਹਨ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਲਸਾ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰীক্ষਿਤ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਮੈਲ ਕਿਵੇਂ ਧੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ-ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਤਯ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ, ਕਲਿ—ਧਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਘਟਣ ਸਮੇਤ—ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਿ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਤਨ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਾਅ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਅਹੋ! ਮੌਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਇਹ ਰਾਜੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ!”
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦਰੋ! ਇਹ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਫੇਨ ਵਰਗੀ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ-ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਤਰੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—‘ਪਹਿਲਾਂ ਛਡਵਰਗ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗੇ; ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਮਿੱਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਪਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਾਂਗੇ।’ ਆਸ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਿਲ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਤਰੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—‘ਪਹਿਲਾਂ ਛਡਵਰਗ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਾਂਗੇ; ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਮਿੱਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਪਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਾਂਗੇ।’ ਆਸ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਿਲ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮੇਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੁੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਣਗੇ। ਪਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤਾ ਇਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦਾ? ਆਤਮ-ਜਯ ਦਾ ਅਸਲ ਫਲ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਬੱਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਾ ਭਰਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
ਰਾਜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹਨ—“ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮੂਰਖ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਥੂ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਗਾਧੀ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, (ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ) ਅਰਜੁਨ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਰਾਮ, ਖਟਵਾਂਗ, ਧੁੰਧੁਹਾ, ਰਘੁ; ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਸ਼ੰਤਨੁ, ਗਯ; ਭਗੀਰਥ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨ੍ਰਿਗ; ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਭੌਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰਕ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ—ਸਭ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਕੇ ਜੀਏ; ਪਰ ਕਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਈ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਥੂ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਗਾਧੀ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, (ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ) ਅਰਜੁਨ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਰਾਮ, ਖਟਵਾਂਗ, ਧੁੰਧੁਹਾ, ਰਘੁ; ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਸ਼ੰਤਨੁ, ਗਯ; ਭਗੀਰਥ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨ੍ਰਿਗ; ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਭੌਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰਕ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ—ਸਭ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਕੇ ਜੀਏ; ਪਰ ਕਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਈ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਥੂ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਗਾਧੀ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, (ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ) ਅਰਜੁਨ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਰਾਮ, ਖਟਵਾਂਗ, ਧੁੰਧੁਹਾ, ਰਘੁ; ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਸ਼ੰਤਨੁ, ਗਯ; ਭਗੀਰਥ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨ੍ਰਿਗ; ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਭੌਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰਕ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ—ਸਭ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਕੇ ਜੀਏ; ਪਰ ਕਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਈ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਿਥੂ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਗਾਧੀ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਰਾਮ, ਖਟਵਾਂਗ, ਧੁੰਧੁਹਾ, ਰਘੁ, ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਸ਼ਾਂਤਨੂ, ਗਯ, ਭਗੀਰਥ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨ੍ਰਿਗ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਭੌਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰਕ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ—ਸਭ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਏ; ਕੋਈ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਿਥੂ, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਗਾਧੀ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਰਾਮ, ਖਟਵਾਂਗ, ਧੁੰਧੁਹਾ, ਰਘੁ, ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ, ਯਯਾਤੀ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਸ਼ਾਂਤਨੂ, ਗਯ, ਭਗੀਰਥ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨ੍ਰਿਗ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਲਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਭੌਮ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਰਕ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ—ਸਭ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਏ; ਕੋਈ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯਸ਼ ਫੈਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਰਾਜਕਥਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਭਵ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ।
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਭਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਕੀਰਤਨ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਕਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਵੀ।
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਯੁਗ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨਗੇ? ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸੋ।
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਗਾਂ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਧਰਮ-ਲੱਛਣਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਹਨ—ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ।
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
ਸਤ੍ਯਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ, ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਸਤੰਭ—ਝੂਠ, ਹਿੰਸਾ, ਅਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਝਗੜਾ—ਅਸਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਬਹੁਤ ਹਿੰਸਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਭੋਗ-ਲੰਪਟ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ—ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ, ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਹਿੰਸਾ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਅਧਾਰਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਕਾਰਨ ਅੱਧੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਧਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਲਾਲਚੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਬਦਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋਣਗੇ।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
ਸਤੋ, ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ - ਇਹ ਪਦਾਰਥਕ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਆਤਮਾ (ਮਨ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਤਯੁਗ ਸਮਝੋ; ਤਦ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਛਿਤ ਫਲਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਯਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਜਾਣ।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਲਾਲਚ, ਅਸੰਤੋਖ, ਝੂਠਾ ਮਾਣ, ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਵਧੇ, ਤਦ ਉਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਹੈ, ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਧੋਖਾ, ਝੂਠ, ਸੁਸਤਾਪਣ, ਨੀਂਦ-ਮੱਤੀ, ਹਿੰਸਾ, ਉਦਾਸੀ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਡਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਯੁਗ ਕਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ, ਬਦਕਿਸਮਤ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਧਨਹੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਚਰਿਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ-ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਇਕ ਮਰਦ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਰਦ ਵੱਲ ਫਿਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਵੇਦ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਰਾਜੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਖਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ ਢਿੱਡ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹੋਣਗੇ।
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਗੇ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋਣਗੇ।
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
ਔਰਤਾਂ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌੜਾ ਬੋਲਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਰੀ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਗੁਣ ਦਿਖਾਉਣਗੀਆਂ।
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
ਵਪਾਰੀ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣਗੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
ਨੌਕਰ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਨੇਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਲਕ ਬੇਵੱਸ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ।
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਹ ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨਨਦ-ਸਾਲੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨਗੇ; ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੇਵਲ ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ-ਸੁਭਾਉ ਲੋਕ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣਗੇ। ਜੋ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਗੇ।
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਦਾ ਘਬਰਾਏ ਰਹਿਣਗੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਰਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਬੇਵਰਖੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿਣਗੇ। ਕੱਪੜੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੌਣਾ, ਸੰਭੋਗ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭੂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਣਗੇ।
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੱਪੜੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੌਣ, ਸੰਭੋਗ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭੂਤਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਲੋਕ ਝਗੜ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਗਵਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲਵੰਤੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਨੀਚ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨਗੇ।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਹ ਲਗਭਗ ਕਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ-ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਾ, ਬੇਬਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਕਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਲਿਨਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਰੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਮਲਿਨਤਾ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਆਈ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰੋਧ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ। ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਵੇਂਗਾ।
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਜੋ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਆਤਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਲੀਯੁਗ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੱਗ, ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਹਰਿਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ—‘ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ—ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.