Adhyaya 9
Dāmodara-līlā: Mother Yaśodā Binds Kṛṣṇa; the Two-Fingers Mystery; Prelude to the Yamala-Arjuna Deliverance
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦਹੀਂ ਮਥਦੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਗਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁੱਧ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਉਬਲਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯਸ਼ੋਦਾ ਪਲ ਲਈ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁੱਸ ਕੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਮਟਕੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਮੱਖਣ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਇਹ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਛੜੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਪਰਾਧ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਰੱਸੀ ਦੋ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਵੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਵਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਲਕੂਵਰ-ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੰਦ-ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦਹੀਂ ਮੱਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੱਥਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੀਤ ਬਣਾਂਦੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਗੁਣਗੁਣਾਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੰਦ-ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦਹੀਂ ਮੱਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੱਥਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੀਤ ਬਣਾਂਦੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਗੁਣਗੁਣਾਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 3
क्षौमं वास: पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धं पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रू: । रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥
ਕੇਸਰੀ-ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੱਕ ਉੱਤੇ ਪੱਟਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਰੱਸੀ ਖਿੱਚ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਥਾਣੀ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਗਦਾ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ; ਕੰਗਣ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਹਿਲਦੇ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਖ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਝੜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 4
तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरि: । गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਥਾਣੀ ਚਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਸਤਨ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰੀ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮਥਾਣੀ ਦਾ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ ਮਥਣਾ ਰੋਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया- वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਸਤਨ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੁੱਧ ਉੱਫਣ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ—ਬੱਚਾ ਹਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਸੀ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁੱਧ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਈ।
Verse 6
सञ्जातकोप: स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् । भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरं गत: ॥ ६ ॥
ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਠ ਕੱਟਦਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਦਹੀਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਮਥਿਆ ਮੱਖਣ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 7
उत्तार्य गोपी सुशृतं पय: पुन: प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् । भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म त- ज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥
ਗੋਪੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਉਬਲਦਾ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਉਤਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮਥਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆਈ। ਉੱਥੇ ਦਹੀਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਟੁੱਟਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ।
Verse 8
उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनै: ॥ ८ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਲਟੇ ਰੱਖੇ ਉਖਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦਹੀਂ‑ਮੱਖਣ ਆਦਿ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੋਰੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾਈ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਨੇੜੇ ਆਈ।
Verse 9
तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर- स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मन: ॥ ९ ॥
ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਉਖਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਕੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਿਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ; ਉਸੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਸ਼ੋਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਫੜਨ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ।
Verse 10
अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल- च्छ्रोणीभराक्रान्तगति: सुमध्यमा । जवेन विस्रंसितकेशबन्धन- च्युतप्रसूनानुगति: परामृशत् ॥ १० ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਭਾਰੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜੂੜੀ ਖੁਲ ਗਈ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਝੜਨ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 11
कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥
ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਫੜਦੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਜਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦਿਆਂ ਕਾਜਲ ਸਾਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਡਾਂਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 12
त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला । इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਲ-ਵਤਸਲਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਡੰਡਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 13
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਹੈ ਨਾ ਬਾਹਰ, ਨਾ ਆਦਿ ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਪਿੱਛੇ—ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਕਾਲਾਤੀਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜਗਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 14
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋਖਜ ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਧਾਰਣ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਓਖਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागस: । द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
ਦੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰੱਸੀ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਘੱਟ ਹੈ; ਤਾਂ ਗੋਪੀ ਨੇ ਹੋਰ ਰੱਸੀ ਲਿਆ ਕੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 16
यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
ਜੋ ਰੱਸੀ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲੀ; ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰੱਸੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ, ਪਰ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਲੈਂਦੀ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਘੱਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 17
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਸਨ ਸਭ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਗੋਪੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਯਸ਼ੋਦਾ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਸਕਰਾਈ ਅਤੇ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 18
स्वमातु: स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रज: । दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्ण: कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕੰਗੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ।
Verse 19
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੈ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤ-ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥
ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਰਿੰਚਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਭਵ ਸ਼ਿਵ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਸਕੇ, ਜਿਹੀ ਗੋਪੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਪਾਈ।
Verse 21
नायं सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुत: । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥
ਗੋਪਿਕਾ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ-ਵਾਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੌਖੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਹਿਜ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ।
Verse 22
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभु: । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥
ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਅਸਤ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਨਾਮ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਦੇਵ-ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
Verse 23
पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् । नलकूवरमणिग्रीवाविति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਲਕੂਵਰ ਅਤੇ ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਪਰ ਮਦ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਬਣੇ।
Frequently Asked Questions
Traditional Vaiṣṇava explanation reads the “two fingers” as a deliberate theological sign: one ‘finger’ represents human endeavor (sādhaka-prayatna or the devotee’s sincere effort), and the second represents Bhagavān’s mercy (kṛpā). Binding the Infinite is impossible by material means alone; Kṛṣṇa allows Himself to be ‘captured’ only when devotion is complete—effort is offered fully and grace is bestowed freely.
The chapter juxtaposes tattva and līlā: ontologically Kṛṣṇa is the timeless, all-pervading Absolute, yet in Vraja He voluntarily accepts the rules of intimate relationship (vātsalya-rasa). His ‘fear’ is not ignorance or limitation imposed by māyā; it is a self-chosen līlā that magnifies His devotee’s love and demonstrates that prema is a higher ‘binding force’ than yogic or speculative approaches.
Commentarial tradition highlights dharma within bhakti: Yaśodā’s love is practical, attentive, and responsible—she serves Kṛṣṇa while also protecting offerings and household duties meant for Him. The scene also intensifies the līlā’s rasa: Kṛṣṇa’s playful jealousy and mischief amplify the sweetness (mādhurya) of their relationship.
They are the two sons of Kuvera, formerly cursed by Nārada Muni due to intoxication with wealth and pride, resulting in their birth as the twin yamala-arjuna trees. Their mention here functions as narrative foreshadowing: bound to the mortar, Kṛṣṇa will soon move between the trees and grant them liberation, demonstrating His compassion and the purifying power of contact with Him.