Adhyaya 87

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय: । कथं चरन्ति श्रुतय: साक्षात् सदसत: परे ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਪਰীক্ষਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ—ਵੇਦ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਵੇਦ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ।

Verse 2

श्रीशुक उवाच बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् जनानामसृजत् प्रभु: । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਕਰਮ-ਫਲ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ, ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਣ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 3

सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता । श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चन: ॥ ३ ॥

ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਰੂਪ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ ਹੈ।

Verse 5

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रिय: । सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 6

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तप: ॥ ६ ॥

ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖੇਮ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 7

तत्रोपविष्टमृषिभि: कलापग्रामवासिभि: । परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥ ७ ॥

ਉੱਥੇ ਕਲਾਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਆਸਨਸਤ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੇ ਕੁਰੂਵੀਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।

Verse 8

तस्मै ह्यवोचद् भगवानृषीणां श‍ृ‍ण्वतामिदम् । यो ब्रह्मवाद: पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸਤਿ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਚਰਚਾ ਸੁਣਾਈ।

Verse 9

श्रीभगवानुवाच स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 10

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । ब्रह्मवाद: सुसंवृत्त: श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायमभूत् प्रश्न‍स्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १० ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਵੇਦ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਦ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦ ਉੱਠਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉੱਠਿਆ।

Verse 11

तुल्यश्रुततप:शीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमा: । अपि चक्रु: प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ ११ ॥

ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਤਟਸਥ ਨੂੰ ਇਕੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਕਤਾ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।

Verse 12

श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥

ਸ੍ਰੀ ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਯਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਵੰਦੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀਰ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੰਦੀ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸੁਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ-ਰੂਪ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

Verse 14

श्रीश्रुतय ऊचु: जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभग: । अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते क्व‍‍चिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेन्निगम: ॥ १४ ॥

ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੈ ਜੈ, ਹੇ ਅਜਿਤ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਜੇਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਵੇਦ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 15

बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥

ਇਹ ਵੱਡਾ ਦਿੱਖਦਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਪਜ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਅਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਦਮ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਛੂਹਣ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ?

Verse 16

इति तव सूरयस्‍त्र्यधिपतेऽखिललोकमल-क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहु: । किमुत पुन: स्वधामविधुताशयकालगुणा:परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥

ਹੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਮਲ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਗੁਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਹੇ ਪਰਮ! ਤੇਰੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਤਾਂ ਅਟੁੱਟ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਪਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

द‍ृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहत: । पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु य: सदसत: परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम् ॥ १७ ॥

ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਗਤ-ਅਨੁਗਾਮੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਧੌਂਕਣੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਅੰਨਮਯ ਆਦਿ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਹੈਂ।

Verse 18

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पद‍ृश: परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिर: परमं पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਘੱਟ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਰ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਰੁਣੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸੁਖਮ ਦਹਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਾਡੀਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ।

Verse 19

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृति: । अथ वितथास्वमूष्ववितथं तव धाम समं विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਚੇ ਹੋਏ ਵਿਭਿੰਨ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਭਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨਿਤ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਅਵਿਕਾਰੀ, ਸਮ, ਏਕਰਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 20

स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽङ्‍‍घ्रिमभवं भुवि विश्वसिता: ॥ २० ॥

ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹ-ਪੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਥੂਲ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਤੇਰੇ ਅੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜ्ञ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।

Verse 21

दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- श्चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणा: । न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहा: ॥ २१ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਣ ਲਈ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੇਰੀ ਲੀਲਾਕਥਾ ਦੇ ਮਹਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਅਜੇਹੇ ਵਿਰਲੇ ਜਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੰਸ-ਸਮ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦਾ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृत: ॥ २२ ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਲੋਕ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

निभृतमरुन्मनोऽक्षद‍ृढयोगयुजो हृदि य- न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययु: स्मरणात् । स्‍त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समा: समद‍ृशोऽङ्‍‍घ्रिसरोजसुधा: ॥ २३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ (ਵੇਦ) ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮਾਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 24

क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगाद‍ृषिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजव: किमपि न तत्र शास्‍त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ।

Verse 25

जनिमसत: सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितै: । त्रिगुणमय: पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न तत: परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥

ਜਿਹੜੇ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਵੈਤਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।

Verse 26

सदिव मनस्‍त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयात्मविद: । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 27

तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः । परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदा: खलु पुनन्ति न ये विमुखा: ॥ २७ ॥

ਜੋ ਭਗਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਭਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਵਿਮੁਖਾਂ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਵਾਲੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 28

त्वमकरण: स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषा: । वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिता: ॥ २८ ॥

ਤੂੰ ਭੌਤਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਵਰਾਟ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈਂ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੈਨੂੰ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਬਲੀ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਧੀਨ ਹਾਕਮ ਭੂਮੀਪਤੀ ਨੂੰ ਕਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਜਕ ਤੇਰੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

स्थिरचरजातय: स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त तत: । न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधत: ॥ २९ ॥

ਹੇ ਨਿਤ੍ਯ ਮੁਕਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੂੰ ਇਕ ਛਣ ਲਈ ਉਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੈ ਨਾ ਪਰਾਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ।

Verse 30

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३० ॥

ਜੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਅਚਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਕਾਰਣ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਪਦਾਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਜ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਮੈਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ’ ਕਹਿਣਾ ਮੋਹ ਹੀ ਹੈ।

Verse 31

न घटत उद्भ‍व: प्रकृतिपूरुषयोरजयो- रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणै: परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसा: ॥ ३१ ॥

ਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪਰਮ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

नृषु तव मयया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद् भ्रुकुटि: सृजति मुहुस्‍त्रिनेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२ ॥

ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ—ਤ੍ਰਿਨੇਮੀ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिद: । व्यसनशतान्विता: समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮਨ ਰੂਪੀ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ, ਅਦਮ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬੇਲਗਾਮ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਅਜ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਣਧਾਰ ਬਿਨਾ ਨੌਕਾ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।

Verse 34

स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥

ਜੋ ਸਰਵ-ਰਸ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਐਸੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰ, ਬੱਚੇ, ਦੇਹ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਸਵਾਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਰ ਕੀ ਲੋੜ? ਅਤੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਰਥਹੀਣ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ?

Verse 35

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्‍‍घ्रिजला: । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੈਥੋਂ—ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ—ਲਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਦਗੁਣ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 36

सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व‍ च क्व‍ च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६ ॥

ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸਦਾ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਤਰਕ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਵੀ ਮਿਥਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਿਤ੍ਯ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਤ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਿੱਖਾਂ ਕਲਪੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਜੜ ਹੋਏ ਮਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधा: ॥ ३७ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇਹ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ—ਨਿੱਤ ਇਕਰਸ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਮਨੋ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਹਨ।

Verse 38

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभग: । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभग: ॥ ३८ ॥

ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਅਜਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਿਆਂ ਉਹ ਗੁਣਮਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣ ਗਵਾ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਤਾਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮਿਤ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 39

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणि: । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव- न्ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवत: ॥ ३९ ॥

ਜੇ ਯਤੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਜਟਾ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈਂ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਗਲ-ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਧਾਮ ਤੱਕ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 40

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो- र्गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिर: । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजै: ॥ ४० ॥

ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਿਣਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਮਨੂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤੇਰੇ ਗੁਣ-ਯਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਭਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 41

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततयात्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा: । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय-स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधना: ॥ ४१ ॥

ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵੀ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਨਿਰਸਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 42

श्रीभगवानुवाच इत्येतद् ब्रह्मण: पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चु: सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਜਾਣ ਲਈ। ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 43

इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रस: । समुद्‍धृत: पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभि: ॥ ४३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਾਰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਕੱਢਿਆ।

Verse 44

त्वं चैतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयात्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥

ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰਦਿਆਂ ਆਤਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

श्रीशुक उवाच एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्ण: श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनि: ॥ ४५ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਵੀਰ-ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

श्रीनारद उवाच नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशती: कला: ॥ ४६ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मन: । ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।

Verse 48

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रह: । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ; ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 49

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्न: प्रश्न‍: कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਅਵਰਨਨੀਯ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਵੀ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 50

योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो य: सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुर: शास्ति ता: । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्त: कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥

ਉਹੀ ਹਰੀ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਦੇਹ-ਭਾਵਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਰਭਯ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੈਵਲ੍ਯ-ਸਥਿਤ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।