Adhyaya 86
Arjuna Marries Subhadrā; Kṛṣṇa Honors Two Devotees in Mithilā (Śrutadeva and Bahulāśva)
ਪਰীক্ষਿਤ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਨਤੀਜਾ ਲੈਣ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਤੱਕ ਓਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸੰਗਤ ‘ਰਾਕਸ਼ਸ’ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਸੁਭਦਰਾ ਸਮੇਤ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁੱਸਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਰ-ਭਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਵੱਡੇ ਉਪਹਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਮਿਥਿਲਾ/ਵਿਦੇਹ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੋ ਆਦਰਸ਼ ਭਗਤ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੋਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੂਜਾ ਹੈ; ਆਦਰਸ਼ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਚਾਰ ਸਿਖਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ब्रह्मन् वेदितुमिच्छाम: स्वसारां रामकृष्णयो: । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭੈਣ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਸੀ, ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਭਰ ਘੁੰਮਦਾ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਦਵਾਰਕਾ ਗਿਆ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਭਰ ਘੁੰਮਦਾ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਦਵਾਰਕਾ ਗਿਆ।
Verse 4
तत्र वै वार्षितान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधक: । पौरै: सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च स: ॥ ४ ॥
ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਬਿਨਾਂ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 5
एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ। ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਭਿਖਿਆ-ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਕੁੰਵਾਰੀ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 7
सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥
ਉਹ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਹੱਸਦੀ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਿਲ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 8
तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुन: । न लेभे शं भ्रमच्चित्त: कामेनातिबलीयसा ॥ ८ ॥
ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਤੱਕਦਾ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕੰਬਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमत: पित्रो: कृष्णस्य च महारथ: ॥ ९ ॥
ਵੱਡੀ ਦੇਵ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਭਦਰਾ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ, ਤਦ ਮਹਾਰਥੀ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸੀ।
Verse 10
रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १० ॥
ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਚੀਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तच्छ्रुत्वा क्षुभितो राम: पर्वणीव महार्णव: । गृहीतपाद: कृष्णेन सुहृद्भिश्चानुसान्त्वित: ॥ ११ ॥
ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बल: । महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषित: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰ-ਵਧੂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਭੇਜੇ—ਅਪਾਰ ਧਨ, ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ, ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਸੇਵਕ।
Verse 13
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठ: श्रुतदेव इति श्रुत: । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थ: शान्त: कविरलम्पट: ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ।
Verse 14
स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रिय: ॥ १४ ॥
ਉਹ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਲਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਿਨਾ ਵਧੇਰੇ ਜਤਨ ਦੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 15
यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्ट: क्रिया चक्रे यथोचिता: ॥ १५ ॥
ਦੈਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ, ਵੱਧ ਨਹੀਂ। ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਯਥੋਚਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 16
तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुत: । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ ॥ १६ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਥਿਲਾ ਵੰਸ਼ਜ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਗਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਸਨ।
Verse 17
तयो: प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभु: ॥ १७ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦਾਰੁਕ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਰਥ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 18
नारदो वामदेवोऽत्रि: कृष्णो रामोऽसितोऽरुणि: । अहं बृहस्पति: कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादय: ॥ १८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਤ੍ਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਅਸਿਤ, ਅਰੁਣੀ, ਮੈਂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਣਵ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਆਦਿ ਸਨ।
Verse 19
तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थु: सार्घ्यहस्ता ग्रहै: सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ; ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
Verse 20
आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णा: । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्य: ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਨਰਤ, ਧਨਵ, ਕੁਰੂ-ਜਾਂਗਲ, ਕਂਕ, ਮਤਸ੍ਯ, ਪਾਂਚਾਲ, ਕੁੰਤੀ, ਮਧੁ, ਕੇਕਯ, ਕੋਸ਼ਲ, ਅਰਣ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਉਦਾਰ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਗਏ।
Verse 21
तेभ्य: स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्य: क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । शृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਦੇਹ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 22
तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणय: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਨਿਕਲੇ।
Verse 23
दृष्ट्वा त उत्तम:श्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशया: । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमु: श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਦਿਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਆਏ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 24
स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिल: श्रुतदेवश्च पादयो: पेततु: प्रभो: ॥ २४ ॥
ਮੈਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ—ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਜਗਦਗੁਰੂ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਹੀ ਆਏ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 25
न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजै: । मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५ ॥
ਮੈਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤਿਥੀ ਬਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयो: प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षित: ॥ २६ ॥
ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੋਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 27
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ; ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਾਣ-ਆਸਨ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਵਧੀ ਹੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ। ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਬਲਦ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
ਵਧੀ ਹੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਬਲਦ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 30
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णो: संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਮਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 31
श्रीबहुलाश्व उवाच भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गत: ॥ ३१ ॥
ਸ੍ਰੀ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਆਪ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 32
स्ववचस्तदृतं कर्तुमस्मद्दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्त: श्रीरज: प्रिय: ॥ ३२ ॥
ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਮੇਰੇ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਤੋਂ ਨਾ ਅਨੰਤ, ਨਾ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਨਾ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।”
Verse 33
को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद: ॥ ३३ ॥
ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ।
Verse 34
योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥ ३५ ॥
ਅਕੁੰਠ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 36
दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजै: । समेत: पादरजसा पुनीहीदं निमे: कुलम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੱਸੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਨਾਲ ਨਿਮੀ ਦੇ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ।
Verse 37
इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाल्ँ लोकभावन: । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਓਥੇ ਟਿਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।
Verse 38
श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥ ३८ ॥
ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਰਾਜੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਪੱਟਾ ਹਿਲਾਂਦਾ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 39
तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य स: । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा ॥ ३९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਦਰਭ ਦੇ ਆਸਨ ਲਿਆ ਕੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ, ਸਵਾਗਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 40
तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथ: ॥ ४० ॥
ਉਸ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 41
फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि- र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजै: । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਫਲ, ਉਸ਼ੀਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜਲ, ਸੁਗੰਧੀ ਮਿੱਟੀ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ—ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 42
स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गम: । य: सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभि: कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरै: ॥ ४२ ॥
ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਸਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?
Verse 43
सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थित: । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शन: ॥ ४३ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 44
श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्त: परं परमपूरुष: । यर्हीदं शक्तिभि: सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤ੍ਤ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।
Verse 45
यथा शयान: पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਲੋਕ ਰਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।
Verse 46
शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ-ਗੁਣ ਗਾਂਦੇ, ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨਿਰਮਲ-ਚਿੱਤ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 47
हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ: कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥
ਤੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਖਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈਂ। ਭੌਤਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੈ।
Verse 48
नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये ॥ ४८ ॥
ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਕਾਰਣ-ਸਹਿਤ ਸਰੂਪ—ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਅਭਗਤਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 49
स त्वं शाधि स्वभृत्यान् न: किं देव करवाम हे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवानक्षिगोचर: ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
श्रीशुक उवाच तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 51
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्त: पादरेणुभि: ॥ ५१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਾਣ ਲੈ, ਇਹ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ ਤੈਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 52
देवा: क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनै: । शनै: पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया ॥ ५२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युत: ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!
Verse 54
न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥
ਮੇਰਾ ਇਹ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਰੂਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ।
Verse 55
दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयव: । गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टय: ॥ ५५ ॥
ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਡਾਹ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਅਰਚਾ-ਮੂਰਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 56
चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतव: । मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥
ਮੇਰੀ ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 57
तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभि: ॥ ५७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜੇਗਾ; ਬੇਅੰਤ ਧਨ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 58
श्रीशुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्ट: सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 59
एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात् ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਅਤੇ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਰਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਦੱਸਿਆ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਬਾਰਾ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The narrative presents Arjuna acting strategically within royal and familial politics: Balarāma’s intent to give Subhadrā to Duryodhana required discretion until the proper moment. By adopting a tridaṇḍī disguise, Arjuna could enter Dvārakā without provoking conflict, gain proximity during the monsoon stay, and then execute the dharmically sanctioned rākṣasa-style taking at a public festival—an approach ultimately approved by Kṛṣṇa and Subhadrā’s parents.
Śukadeva explicitly notes that Subhadrā’s parents and Kṛṣṇa had sanctioned the act, and Subhadrā herself reciprocates affection. In classical kṣatriya contexts, rākṣasa-vivāha can occur as a socially recognized form when aligned with consent and dharmic approval. The Bhāgavata frames the event as a legitimate marital outcome protected by Kṛṣṇa’s will, not as coercion or exploitation.
Śrutadeva is portrayed as a content, learned brāhmaṇa householder devoted to unalloyed service, while Bahulāśva is a humble Videha king free from false ego—both equally dear to Acyuta. Their pairing demonstrates the Bhāgavata principle that bhakti, not social position (royal opulence vs. simple livelihood), attracts the Lord’s personal presence.
The chapter describes an act of divine aiśvarya: to please both devotees, Kṛṣṇa simultaneously went to both homes so that each host perceived the Lord exclusively in his own house. This illustrates Bhagavān’s yogic sovereignty and His bhakta-vātsalya—His eagerness to reciprocate fully with each devotee.
Kṛṣṇa teaches that exalted sages purify the worlds by their presence and that honoring realized brāhmaṇas is direct worship of Him. He contrasts gradual purification through tīrthas and Deity worship with the immediacy of receiving the glance and blessings of saintly persons, emphasizing sādhu-sevā and brāhmaṇa-respect as core Vaiṣṇava conduct.