Adhyaya 84
Kurukṣetra Pilgrimage: Sages Praise Kṛṣṇa; Vasudeva Inquires on Karma; Viṣṇu-yajña Performed
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਸਾਥੀ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ, ਨਾਰਦ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਧ ਸਾਧੂ ਤੁਰੰਤ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘ਤੀਰਥ-ਬੁੱਧੀ’ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਵੈਦਿਕ ਸੱਚ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਯਜ੍ਞ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਨਾਲ ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰਨਾ। ਫਿਰ ਵਸੁਦੇਵ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ, ਦਾਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਬਦਲਣ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्य: । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्य: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਬੰਧ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪૃਥਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦਰਾ, ਹੋਰ ਰਾਜਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ।
Verse 2
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਰਦ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਬਲਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਨਾਰਦ, ਚ੍ਯਵਨ, ਦੇਵਲ, ਅਸਿਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਭਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਗੌਤਮ।
Verse 3
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਗਾਲਵ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰੀ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਆਏ।
Verse 4
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਤ, ਤ੍ਰਿਤ, ਏਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰੋਂ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਵੀ ਆਏ।
Verse 5
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਵਾਮਦੇਵ ਆਦਿ ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਏ।
Verse 6
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादय: । पाण्डवा: कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਠੇ ਰਾਜੇ ਆਦਿ ਤੁਰੰਤ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਾਂਡਵ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵੀ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵੰਦਿਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 7
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनै: ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਸਵਾਗਤ-ਵਚਨ, ਆਸਨ, ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ।
Verse 8
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनु: । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वत: ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਤਨਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਹੋ! ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ—ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 10
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਘੱਟ ਤਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਅਰਚਾ-ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਈ?
Verse 11
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ११ ॥
ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਿੱਟੀ-ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵ ਹਨ। ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਧੂ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मन: । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ-ਤਾਰੇ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ—ਦੁਆਇਤ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦੇ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧੂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥ १३ ॥
ਜੋ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ-ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨੇ, ਪਤਨੀ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ‘ਮੇਰਾ’ ਸਮਝੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨੇ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉੱਥੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਜਾਣੇ—ਪਰ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਿਲੇ, ਮਾਣੇ, ਪੂਜੇ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਗਾਂ ਜਾਂ ਗਧੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच निशम्येत्थं भगवत: कृष्णस्याकुण्ठमेधस: । वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धिय: ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਐਸੇ ਅਗਾਧ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 15
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचु: स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਉਸ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਰਥਾਤ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਐਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 16
श्रीमुनय ऊचु: यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वरा: । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਨੂੰ, ਤੱਤਵ ਦੇ ਉੱਤਮ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਹੋ! ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੋਣ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 17
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਭਿਨੈ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੌਂ ਵੀ ਬੰਧਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਹੋ, ਵਿਭੂ ਦਾ ਚਰਿਤ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਵਿਡੰਬਨਮਈ ਹੈ।
Verse 18
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुष: परो भवान् ॥ १८ ॥
ਤੱਥਾਪਿ, ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ—ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।
Verse 19
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तप:स्वाध्यायसंयमै: । यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च तत: परम् ॥ १९ ॥
ਵੇਦ ਤੇਰਾ ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मन: । सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ! ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਉਹੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਹੈਂ।
Verse 21
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृश: । त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्त: श्रेयसां पर: ॥ २१ ॥
ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਜਨਮ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗ ਪਾਇਆ—ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸਰਵੋਤਮ ਕਲਿਆਣ ਹੋ।
Verse 22
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 23
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णय: । मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
ਇਹ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨੇੜਲੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਛਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਚਿੱਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 25
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਛਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਚਿੱਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 26
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगै: । उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमथानुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਪਰਿਪੱਕ ਯੋਗੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मन: ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ (ਭਗਵਾਨ), ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ-ਅਨੁਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 28
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशा: । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रित: ॥ २८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਵਸੁਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਸੰਭਲ ਕੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 29
श्रीवसुदेव उवाच नमो व: सर्वदेवेभ्य ऋषय: श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਵਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 30
श्रीनारद उवाच नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्न: पृच्छति श्रेय आत्मन: ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਸੁਦੇਵ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानामनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨੇੜਤਾ ਅਦਬ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਾਲ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੀ; ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅਖੰਡ ਹੈ।
Verse 33
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਅਦੁਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕਲੇਸ਼, ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਪਕਾਈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਕਦੇ ਆਹਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਭਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ, ਬਰਫ਼ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਢੱਕਿਆ ਲੱਗੇ।
Verse 34
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयो: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 35
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपित: । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखै: ॥ ३५ ॥
ਇਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵ-ਯੱਗੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 36
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभि: शास्त्रचक्षुषा । दर्शित: सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावह: ॥ ३६ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਗਮ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 37
अयं स्वस्त्ययन: पन्था द्विजातेर्गृहमेधिन: । यच्छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुष: ॥ ३७ ॥
ਦੁਇਜ ਵਰਗ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਰਾਹ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ੁੱਧ ਧਨ ਦੁਆਰਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ।
Verse 38
वित्तैषणां यज्ञदानैर्गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुध: । ग्रामे त्यक्तैषणा: सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤਿਆਗਣਾ ਸਿੱਖੇ; ਗ੍ਰਿਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਲੋਕੀ ਉੱਚਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਇਉਂ ਗ੍ਰਿਹਾਸਕਤੀ ਤਿਆਗੇ ਧੀਰ ਸੰਯਮੀ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितृणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन् पतेत् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੁਇਜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਮਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਣ, ਰਿਸ਼ੀ-ਣ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ। ਜੇ ਉਹ ਯੱਗ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਰਜ਼ੇ ਚੁਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਰਿਸ਼ੀ-ਣ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਵੇਦਿਕ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਜ਼ਾ-ਰਹਿਤ ਬਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਆਸਰੇ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 41
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्च: स यद् वां पुत्रतां गत: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਵਸੁਦੇਵ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामना: । तानृषीनृत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਯਜ्ञ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 43
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकै: ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗਨੀ-ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਏ।
Verse 44
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਵਸੁਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਯਜ्ञ-ਦੀਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਦੀਖਿਆ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ-ਸਵਰੇ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ—ਗਲ ਵਿੱਚ ਰਤਨਹਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ—ਆਈਆਂ।
Verse 45
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
ਖੁਸ਼ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰਤਨਹਾਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਮੰਗਲ ਸਮੱਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦੀਖਿਆ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
Verse 46
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादय: । ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवु: सूतमागधा: । जगु: सुकण्ठ्यो गन्धर्व्य: सङ्गीतं सहभर्तृका: ॥ ४६ ॥
ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਟਹ, ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਆਨਕ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਨਟ ਤੇ ਨਰਤਕੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਸੂਤ-ਮਾਗਧ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ। ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਗੰਧਰਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 47
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विज: । पत्नीभिरष्टादशभि: सोमराजमिवोडुभि: ॥ ४७ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਮਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭੇ।
Verse 48
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलै: । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृत: ॥ ४८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕੰਗਣ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਸੁਦੇਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਲੱਗਿਆ।
Verse 49
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नकौशेयवासस: । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇੰਨੇ ਤੇਜਸਵੀ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹੰਤਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਜ್ಞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਣ।
Verse 50
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वै: स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ । रेजतु: स्वसुतैर्दारैर्जीवेशौ स्वविभूतिभि: ॥ ५० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਵਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ।
Verse 51
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणै: । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਯੱਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਿਆ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਯੱਗੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 52
अथर्त्विग्भ्योऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणा: । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधना: ॥ ५२ ॥
ਫਿਰ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਗਾਂ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਕਨਿਆਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 53
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षय: । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुर:सरा: ॥ ५३ ॥
ਪਤਨੀ-ਸੰਯਾਜ ਅਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜਮਾਨ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਰਾਮਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 54
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रिय: । तत: स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
ਸਨਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੰਦੀਆਂ (ਸਤੁਤੀ ਪਾਠਕਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਆਪ ਸਜ ਕੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੱਕ ਸਮੇਤ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰਿਆ।
Verse 55
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਵੱਡੇ ਪਾਰਿਬਰ੍ਹ (ਉਪਹਾਰ) ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ, ਕੋਸਲ, ਕੁਰੂ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੇਕਯ ਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦੇ ਰਾਜਵਰਗ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ, ਰਿਤਵਿਜ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਵਗਣ, ਮਨੁੱਖ, ਭੂਤ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਮਹਿਮਾਨ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਯੱਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 56
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਧਨਾਢ਼ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ, ਕੋਸਲ, ਕੁਰੂ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੇਕਯ ਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਵਗਣਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ, ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 57
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਜ ਵਿਦੁਰ, ਪૃਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਜੁੜਵੇਂ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੇਦਵਿਆਸ—ਇਹ ਸਭ ਮਿੱਤਰ, ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਬਾਂਧਵ ਯਦੂਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਧੀਮੇ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 58
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਜ ਵਿਦੁਰ, ਪૃਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਜੁੜਵੇਂ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੇਦਵਿਆਸ—ਇਹ ਸਭ ਮਿੱਤਰ, ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਬਾਂਧਵ ਯਦੂਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਧੀਮੇ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 59
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चित: । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सल: ॥ ५९ ॥
ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਪਣੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬਲਰਾਮ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 60
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद् वृत: प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਨੰਦ ਦਾ ਹੱਥ ਛੂਹ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 61
श्रीवसुदेव उवाच भ्रातरीशकृत: पाशो नृणां य: स्नेहसंज्ञित: । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਾ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਹੀ ‘ਸਨੇਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਾਸਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਬਾਂਧਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 62
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमै: । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਬਣਾਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਉੱਤਮ ਸੰਤ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Verse 63
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्याम: पुर: सत: ॥ ६३ ॥
ਹੇ ਭਰਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕੁਝ ਕਰ ਨਾ ਸਕੇ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 64
मा राज्यश्रीरभूत् पुंस: श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਐਸ਼ਵਰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 65
श्रीशुक उवाच एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभि: । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचन: ॥ ६५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੰਝ ਅੰਤਰੰਗ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਨਰਮ ਹੋਇਆ ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਵਸੁਦੇਵ ਰੋ ਪਿਆ। ਨੰਦ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।
Verse 66
नन्दस्तु सख्यु: प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयो: । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
ਨੰਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਵਸੁਦੇਵ ਲਈ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਗੋਵਿੰਦ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਅੱਜ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਚੱਲਾਂਗਾ,” ਪਰ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 67
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ਫਿਰ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸੁਦੇਵ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉੱਧਵ, ਬਲਰਾਮ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ, ਸੁੰਦਰ ਬਰੀਕ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਨੰਦ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ; ਯਦੂਆਂ ਨੇ ਰੁਖਸਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 68
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
ਫਿਰ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸੁਦੇਵ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉੱਧਵ, ਬਲਰਾਮ ਆਦਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ, ਸੁੰਦਰ ਬਰੀਕ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਨੰਦ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ; ਯਦੂਆਂ ਨੇ ਰੁਖਸਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 69
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे । मन: क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययु: ॥ ६९ ॥
ਨੰਦ, ਗੋਪ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਉਹ ਮਨ ਮੁੜ ਹਟਾ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 70
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णय: कृष्णदेवता: । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुन: ॥ ७० ॥
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਦਿੱਸੀ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਮੁੜ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 71
जनेभ्य: कथयां चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्सन्दर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਮਹੋਤਸਵ-ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches that sacred waters and stone/earth Deities purify over time when approached with gradual purification, but a realized sādhu—fixed in spiritual truth—immediately awakens remembrance of God and destroys sin when respectfully served. The point is not to diminish tīrtha or arcana, but to assert that their perfection is sādhu-saṅga and living transmission of tattva through humility, inquiry, and service.
It critiques ahaṅkāra and misidentification: seeing the self as the body, treating family as permanent possession, worshiping land/birth or mere water as ultimate, while neglecting association with the wise. The strong metaphor underscores that without sādhu-sevā and tattva-jñāna, human life fails in its distinct purpose—self-realization and devotion to the Supreme.
The sages conclude that karma is neutralized when action is performed as yajña for Viṣṇu—regulated Vedic sacrifice and duty done with faith, without selfish fruit. Such yajñārtha-karma purifies the mind, supports dharma for householders, and gradually leads toward liberation and bhakti by transforming obligation into worship.
A twice-born householder is described as indebted to (1) the devas (supported by sacrifice), (2) the ṛṣis (repaid by study and preserving knowledge), and (3) the pitṛs (repaid by responsible progeny and ancestral rites). The teaching frames gṛhastha life as stewardship within cosmic reciprocity, meant to culminate in detachment and eventual renunciation rather than endless acquisition.
They explain that Yoga-māyā covers Kṛṣṇa’s full identity even from intimates, enabling humanlike līlā. Just as a dreamer forgets waking identity, conditioned perception clings to nāma-rūpa; thus only by grace, devotion, and purified consciousness can one recognize Kṛṣṇa as Time, the inner controller, and the Soul of all beings.