Adhyaya 83
Draupadī Meets Kṛṣṇa’s Queens — Narratives of the Lord’s Marriages and the Queens’ Bhakti
ਵ੍ਰਜ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਕੁਰੂ-ਪਾਂਡਵ ਜਗਤ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਰੁਕਮਣੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਅਤੇ ਜਾਂਬਵਤੀ ਸ੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਜਾਂਬਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਲਿੰਦੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਵਿਆਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾ ਸਵਯੰਵਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾਵਾਂ (ਸੱਤ ਬੈਲਾਂ ਸਮੇਤ) ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਦ੍ਰਾ ਕੁਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਮੱਛੀ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਵਯੰਵਰ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੀਰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਹਿਣੀ ਭੌਮਾਸੁਰ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁਡਾਈਆਂ ਅਨੇਕ ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਭਕਤੀ-ਰਸ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गति: । युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸਵਜਨ-ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 2
त एवं लोकनाथेन परिपृष्टा: सुसत्कृता: । प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहस: ॥ २ ॥
ਲੋਕਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 3
कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनि:सृतं क्वचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३ ॥
[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਵਜਨ ਬੋਲੇ:] ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਰਸ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
हि त्वात्मधामविधुतात्मकृतत्र्यवस्था- मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग- मायाकृतिं परमहंसगतिं नता: स्म ॥ ४ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਸ੍ਵਧਾਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਜੋਤ ਭੌਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅਖੰਡ ਆਨੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਤੇ ਬੇਰੋਕ ਹੈ। ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 5
श्रीऋषिरुवाच इत्युत्तम:श्लोकशिखामणिं जने- ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रिय: । समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- स्त्रिलोकगीता: शृणु वर्णयामि ते ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ-ਸ਼ਿਖਾਮਣੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ-ਕਥਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਹੇ ਭਦ੍ਰਾ, ਹੇ ਜਾਂਬਵਤੀ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਲਾ; ਹੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਹੇ ਕਾਲਿੰਦੀ; ਹੇ ਸ਼ੈਬ੍ਯਾ, ਹੇ ਰੋਹਿਣੀ, ਹੇ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ?
Verse 7
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਹੇ ਭਦ੍ਰਾ, ਹੇ ਜਾਂਬਵਤੀ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਲਾ; ਹੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਹੇ ਕਾਲਿੰਦੀ; ਹੇ ਸ਼ੈਬ੍ਯਾ, ਹੇ ਰੋਹਿਣੀ, ਹੇ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ?
Verse 8
श्रीरुक्मिण्युवाच चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणु: । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮੈਨੂੰ ਚੈਦ੍ਯ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ) ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਦ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਅਜੇਯ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਉਂ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਬਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਹ ਚਰਨ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਸਦਾ ਰਹਿਣ।
Verse 9
श्रीसत्यभामोवाच यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन भीत: पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮੈਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਰਿੱਛ-ਰਾਜ ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸ਼੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਲੌਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
श्रीजाम्बवत्युवाच प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं सीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਥ-ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ, ਸੀਤਾ-ਪਤੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਤਾਈ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਆਦਰ-ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਦੋਵੇਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਮਾਤਰ ਹਾਂ।
Verse 11
श्रीकालिन्द्युवाच तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया । सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਖੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 12
श्रीमित्रविन्दोवाच यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारि: । भ्रातृंश्च मेऽपकुरुत: स्वपुरं श्रियौक- स्तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्रयवनेजनत्वम् ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੈ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੈ ਆਏ। ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਿਲੇ।
Verse 13
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਤ੍ਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਲਈ ਇੱਛੁਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਬਲਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਕਈ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬਲਦ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਟ ਪਟ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੁਲਕ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗੀਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ।
Verse 14
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਰ ਲਈ ਆਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ, ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਬਲਦ ਰੱਖੇ। ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਸ਼ੁਲਕ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਾਸੀਆਂ ਤੇ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਗ ਮਿਲੇ।
Verse 15
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਦਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ! ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਜਿਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਜਨਮ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ।
Verse 16
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਦਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ! ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਜਿਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਜਨਮ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ।
Verse 17
श्रीलक्ष्मणोवाच ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह । चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृत: सुसम्मृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਣੀ! ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣੀ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਵੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਦਮਹਸਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਿਆ।
Verse 18
ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सल: । बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਸਾਧਵੀ! ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਧੀ ਨਾਲ ਵਾਤਸਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਤਸੇਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰ ਗਏ।
Verse 19
यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्य: पार्थेप्सया कृत: । अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੱਛੀ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ।
Verse 20
श्रुत्वैतत् सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितु: पुरम् । सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञा: सोपाध्याया: सहस्रश: ॥ २० ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਜੇ—ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 21
पित्रा सम्पूजिता: सर्वे यथावीर्यं यथावय: । आददु: सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धिय: ॥ २१ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਲਈ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुमनीश्वरा: । आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हता: ॥ २२ ॥
ਕੁਝ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਖਿਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਨੇ ਤਾਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਪਰ ਧਨੁਸ਼ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿਗਾ ਗਿਆ।
Verse 23
सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपा: । भीमो दुर्योधन: कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥
ਕੁਝ ਸੂਰਮੇ—ਮਾਗਧ (ਜਰਾਸੰਧ), ਚੇਦੀ ਰਾਜਾ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ), ਅੰਬਸ਼ਠ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭੀਮ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਤੇ ਕਰਨ—ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲਏ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭੇਦ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 24
मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् । पार्थो यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ—ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਕੇ ਲੰਘ ਗਿਆ।
Verse 25
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਜੋੜਿਆ। ਸੂਰਜ ਅਭਿਜਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਜੋੜਿਆ। ਸੂਰਜ ਅਭਿਜਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि । देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वला: ॥ २७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ “ਜੈ! ਜੈ!” ਦਾ ਨਾਦ ਹੋਇਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्नमालाम् । नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये सव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ; ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੰਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ; ਨਵੇਂ, ਉੱਤਮ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਲੱਜਾ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ।
Verse 29
उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड् गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षै: । राज्ञो निरीक्ष्य परित: शनकैर्मुरारे- रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ—ਘਣੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਠੰਢੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਕਟਾਖ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਵਰਮਾਲਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
Verse 30
तावन्मृदङ्गपटहा: शङ्खभेर्यानकादय: । निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगु: ॥ ३० ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਖ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਟਹ, ਭੇਰੀ, ਆਨਕ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਨਟ-ਨਰਤਕੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 31
एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपा: । न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुरा: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਰਾਜੇ ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ। ਕਾਮ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤੇ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् । शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुज: ॥ ३२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 33
दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् । मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਰਾਣੀ! ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰਥ ਹੰਕਾਇਆ। ਰਾਜੇ ਤੱਕਦੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन । संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥
ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ; ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 35
ते शार्ङ्गच्युतबाणौघै: कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धरा: । निपेतु: प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवु: ॥ ३५ ॥
ਸ਼ਾਰਂਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਹ ਘਿਰ ਗਏ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਬਾਂਹ, ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਗਰਦਨ ਕੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਬਾਕੀ ਜੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 36
तत: पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् । कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ (ਦੁਆਰਕਾ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ-ਪਤਾਕੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੋਰਣ ਸਜੇ ਸਨ; ਉਹ ਐਸੇ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 37
पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । महार्हवासोऽलङ्कारै: शय्यासनपरिच्छदै: ॥ ३७ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ-ਪੱਖ ਦੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ—ਅਮੋਲ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪਲੰਗ, ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਕੇ।
Verse 38
दासीभि: सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभि: । आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तित: ॥ ३८ ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਭਟ, ਹਾਥੀ, ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
Verse 39
आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिका: । सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९ ॥
ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਰਾਣੀਆਂ ਆਤਮਾਰਾਮ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਦਾਸੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਾਂ।
Verse 40
महिष्य ऊचु: भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ न: क्षितिजये जितराजकन्या: । निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्ती: पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकाम: ॥ ४० ॥
ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੌਮਾਸੁਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੌਮ ਨੇ ਧਰਤੀ-ਵਿਜੈ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ; ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਵਕਾਮ-ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 41
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਅਸੀਂ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੁਰਗ-ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ, ਨਾ ਅਸੀਮ ਭੋਗ-ਸੁਖ, ਨਾ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਦਾਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਕੁਚ-ਕੁੰਕੁਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 42
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਅਸੀਂ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੁਰਗ-ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ, ਨਾ ਅਸੀਮ ਭੋਗ-ਸੁਖ, ਨਾ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਗਦਾਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਕੁਚ-ਕੁੰਕੁਮ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
Verse 43
व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुध: । गावश्चारयतो गोपा: पदस्पर्शं महात्मन: ॥ ४३ ॥
ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ, ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੁਲਿੰਦੀ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਧੂੜ ਦਾ ਸਪਰਸ਼।
Frequently Asked Questions
Her question frames Kṛṣṇa’s royal household līlā as a vehicle for siddhānta: the Lord’s “worldly” marriages, performed through Yoga-māyā, reveal how bhakti transforms social institutions (svayaṁvara, alliances, warfare, rescue) into occasions for surrender. The queens’ testimonies also establish that their ultimate identity is not political status but dāsī-bhāva—aspiring to serve the Lord’s lotus feet.
The chapter explicitly states that Kṛṣṇa assumes a human form by His Yoga-māyā to protect the Vedas and benefit the world, while the queens’ narratives show superhuman mastery (defeating kings, subduing bulls, enduring prolonged combat) alongside intimate domestic devotion. The effect is theological: His nara-līlā is not limitation but a deliberate revelation of the Supreme Person in approachable relational forms.
Rukmiṇī emphasizes divine rescue and exclusive refuge at His feet; Satyabhāmā and Jāmbavatī emphasize the Syamantaka episode and repentance/surrender; Kālindī emphasizes austerity rewarded; Mitravindā and Satyā emphasize svayaṁvara trials and Kṛṣṇa’s protection; Bhadrā emphasizes familial offering aligned with her heart’s dedication; Lakṣmaṇā emphasizes the fish-target contest and Kṛṣṇa’s martial safeguarding; Rohiṇī speaks for the rescued queens, emphasizing liberation through remembrance of His feet.
It expresses the Bhāgavata’s hierarchy of aims: bhakti is independent and superior to bhukti (enjoyment) and mukti (liberation). Their prayer to bear the dust of Kṛṣṇa’s feet—fragrant with kuṅkuma from Śrī—signals prema-centered devotion, where the highest attainment is relational service (sevā) rather than cosmic status or impersonal release.