Adhyaya 82
The Solar Eclipse at Samanta-pañcaka and the Great Reunion of Yādavas, Pāṇḍavas, and Vraja
ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੰਤ‑ਪੰਚਕ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਹਾਂ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਥਾਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਯੱਗ‑ਕੁੰਡ ਸਰੋਵਰਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ‑ਭਕਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ‑ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਿਰਦੇ‑ਸਪਰਸ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨੰਦ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਲੇ ਮਿਲਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਖੈਰ‑ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹਾਂ। ਰਾਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦਾ ਪੁਨਰਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਾਤ੍ਰ‑ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਭੇਦ, ਭਕਤੀ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਵਾਦਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयो: । सूर्योपराग: सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗਏ।
Verse 3
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 4
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ।
Verse 5
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਕਰੂਰ, ਵਸੁਦੇਵ, ਆਹੁਕ ਆਦਿ ਵਰਿਸ਼ਨੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ।
Verse 6
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਦ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸਾਂਬ ਆਦਿ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਸੁਚੰਦਰ, ਸ਼ੁਕ, ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ।
Verse 7
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਯਾਦਵ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਵਰਗੇ ਰਥ, ਲਯਬੱਧ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਗੱਜਦੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਜਿਹੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
Verse 8
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਯਾਦਵ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਵਰਗੇ ਰਥ, ਲਯਬੱਧ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਗੱਜਦੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਜਿਹੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
Verse 9
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिता: । ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वास:स्रग्रुक्ममालिनी: ॥ ९ ॥
ਉੱਥੇ ਸਮੰਤ-ਪੰਚਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗ ਯਾਦਵਾਂ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 10
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णय: । ददु: स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्य: कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ॥ १० ॥
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ— “ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।”
Verse 11
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णय: कृष्णदेवता: । भुक्त्वोपविविशु: कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥ ११ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਰਾਧ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠੰਡੀ, ਘਣੀ ਛਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 12
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
ਉੱਥੇ ਆਏ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਬੰਧੀ—ਮਤਸ੍ਯ, ਉਸ਼ੀਨਰ, ਕੌਸ਼ਲ੍ਯ, ਵਿਦਰਭ, ਕੁਰੂ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਕਾਂਬੋਜ, ਕੈਕਯ, ਮਦ੍ਰ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਆਨਰਤ ਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਨਰੇਸ਼—ਵੇਖੇ। ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ—ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵੀ; ਅਤੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 13
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ—ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵੀ। ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रिय: । आश्लिष्य गाढं नयनै: स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १४ ॥
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹರ್ಷ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਨਵੀਂ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਘੱਟਾ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂ ਵਹੇ, ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ—ਸਭ ਨੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।
Verse 15
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनै: स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भि: प्रणयाश्रुलोचना: ॥ १५ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਗਲੇ ਮਿਲੀਆਂ; ਕੁੰਕੁਮ-ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
Verse 16
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिता: । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रु: कृष्णकथा मिथ: ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪੁੱਛ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 17
पृथा भ्रातॄन् स्वसृर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातॄपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुच: ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਿਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਭੈਣਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
कुन्त्युवाच आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमा: ॥ १८ ॥
ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ ਭਰਾਵੋ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਭਾਗੀ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸਤ੍ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਲਈ।
Verse 19
सुहृदो ज्ञातय: पुत्रा भ्रातर: पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १९ ॥
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੈਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੱਚੇ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ—ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
श्रीवसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोक: कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੈਣ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰੋਸ ਨਾ ਕਰ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 21
कंसप्रतापिता: सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुन: स्थानं दैवेनासादिता: स्वस: ॥ २१ ॥
ਕੰਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਏ ਸੀ; ਪਰ ਭੈਣ, ਹੁਣ ਦੈਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਥਾਂ (ਘਰ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपा: । आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृता: ॥ २२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਸੁਦੇਵ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਯਾਦਵਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 23
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਾਂਡਵ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕੁੰਤੀ, ਸੰਜਯ, ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ; ਅਤੇ ਕੁੰਤੀਭੋਜ, ਵਿਰਾਟ, ਭੀਸ਼ਮਕ, ਮਹਾਨ ਨਗਨਜਿਤ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਦ੍ਰੁਪਦ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 24
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ਦਮਘੋਸ਼, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼, ਮੈਥਿਲ, ਮਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੇਕਯ; ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੁ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਬਾਹ੍ਲਿਕ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 25
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰੀਨਿਕੇਤ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 26
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਨਿਕੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 27
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणा: । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २७ ॥
ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 28
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਭੋਜਰਾਜ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ।
Verse 29
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਹੋਈ ਕੀਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਹੋਏ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਭਾਗ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਰਕ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬੱਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਛੁਹਿੰਦੇ, ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਬੈਠਕ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 31
श्रीशुक उवाच नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैरन:स्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਯਦੂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਏ। ਗੋਪ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 32
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्व: प्राणमिवोत्थिता: । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातरा: ॥ ३२ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਆ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 33
वसुदेव: परिष्वज्य सम्प्रीत: प्रेमविह्वल: । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३३ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ।
Verse 34
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतु: प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀਰ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੇ।
Verse 35
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतु: शुच: ॥ ३५ ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਨੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗੀ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतु: ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਰਾਣੀ (ਯਸ਼ੋਦਾ) ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਭਾਈ ਹੋਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 37
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३७ ॥
ਰੋਹਿਣੀ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਰਾਣੀ! ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਸਨੇਹ-ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 38
एतावदृष्टपितरौ युवयो: स्म पित्रो: सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो- र्न्यस्तावकुत्रचभयौ न सतां पर: स्व: ॥ ३८ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਭਲਾਈ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਕਦੇ ਡਰੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਲਕਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸੱਜਣ ਪਰਾਇਆ-ਆਪਣਾ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 39
श्रीशुक उवाच गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ३९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੋਪੀਆਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਕੋਸਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪਲਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤਦਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜੋ ਨਿੱਤ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।
Verse 40
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गत: । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ४० ॥
ਭਗਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਰਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ। ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੋਲੇ।
Verse 41
अपि स्मरथ न: सख्य: स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतस: ॥ ४१ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਖੀਓ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਚਿਰ ਦੂਰ ਰਿਹਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ।
Verse 42
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४२ ॥
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤਿੰਨੇ, ਰੂਈ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਛਿਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापन: ॥ ४४ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਐਸਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨੇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 45
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहि: । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गना: ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਰੀਓ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।
Verse 46
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना तत: । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ—ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਰੂਪ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇਖੋ।
Verse 47
श्रीशुक उवाच अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिता: । तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਦੇ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਤਨਮਯਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ।
Verse 48
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा न: ॥ ४८ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਲਿਨਨਾਭ! ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਡੂੰਘੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਹਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਚਰਨ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਜਾਗ ਪੈਣ, ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਾਲੇ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Eclipses are traditionally treated as potent times for tīrtha-snāna, vrata, and dāna. The chapter emphasizes that the Vṛṣṇis’ pilgrimage is explicitly oriented to bhakti—after ritual acts they pray, “May we be granted devotion to Lord Kṛṣṇa,” teaching that purification and merit culminate in devotion to the Āśraya.
Paraśurāma, an avatāra renowned for subduing oppressive kṣatriyas, is said here to have formed lakes from the kings’ blood and performed sacrifices at Samanta-pañcaka as loka-saṅgraha—public instruction—though he is personally untouched by karma. The site thus becomes a remembered locus of atonement, sacrifice, and pilgrimage.
Kuntī voices a human truth of social vulnerability: when providence turns adverse, even close relations may withdraw. Her speech sharpens the chapter’s theological point—worldly support is unstable—setting up Vasudeva’s reply that all beings act under the Supreme Lord’s governance, and thus one should seek ultimate shelter in Kṛṣṇa.
Vasudeva asks Kuntī not to be angry, describing people as “playthings of fate,” yet concluding that whether one acts independently or under compulsion, all remain under the Supreme Lord’s control. The teaching does not deny agency but frames it within īśvara-adhīnatā, encouraging forgiveness and God-centered understanding of events.
They behold a paradox: the Supreme Lord—abode of all opulence and beauty, rarely seen even by yogīs—is present in a seemingly ordinary social setting, surrounded by family and queens. Their amazement underscores bhakti’s special access: the Vṛṣṇis relate to Viṣṇu not as distant Absolute but as intimate companion.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Lord brings beings together and separates them, like wind assembling and dispersing objects, redirecting the gopīs’ pain into metaphysical clarity. He then affirms bhakti as the path to eternal life and declares His immanence—within and without all beings—so their love matures into ego-free absorption and realized understanding.