Adhyaya 8
Garga Muni Names Kṛṣṇa and Balarāma; the Butter-Thief Pastimes; Yaśodā Sees the Universe in Kṛṣṇa’s Mouth
ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਲੌਕਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਕੰਸ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ—ਰਾਮ, ਬਲ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ—ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ, ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ-ਰੱਖਿਆਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਰੇਂਗਦੇ, ਤੁਰਦੇ ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਯਸ਼ੋਦਾ, ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਵਾਤਸਲ੍ਯ-ਰਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪੜੋਸਣਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੱਖਣ-ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਚੁਲਬੁਲੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਲ ਭਰ ਤੱਤਵਮਈ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ੋਦਾ-ਨੰਦ ਦੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ (ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਧਰਾ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅੱਗੇ ਬੰਧਨ-ਲੀਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਵ੍ਰਜ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गर्ग: पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपा: । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदित: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਗਰਗ ਮੁਨੀ, ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਘਰ ਗਏ।
Verse 2
तं दृष्ट्वा परमप्रीत: प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि: । आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुर:सरम् ॥ २ ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਉਹ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧੋක්ෂਜ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁਰਖ ਜਾਣ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ।
Verse 3
सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन्पूर्णस्य करवाम किम् ॥ ३ ॥
ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿਮਰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਪੂਰਨ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?
Verse 4
महद्विचलनं नृणां गृहिणां दीनचेतसाम् । नि:श्रेयसाय भगवन्कल्पते नान्यथा क्वचित् ॥ ४ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਭਗਤ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਲਾਹੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਿਨ-ਚਿੱਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 5
ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਧਾਨ ਰਚਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਸ ਗਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਫਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ, ਪਰ-ਅਪਰ ਸਮੇਤ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ: संस्कारान्कर्तुमर्हसि । बालयोरनयोर्नृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरु: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 7
श्रीगर्ग उवाच यदूनामहमाचार्य: ख्यातश्च भुवि सर्वदा । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਕੰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝੇਗਾ।
Verse 8
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
ਕੰਸ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਤੁਰ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਵਸੁਦੇਵ (ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ) ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਦੇਵਕੀ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗਰਭ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਸੋਚੇਗਾ। ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਧੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਜੇ ਉਹ ਸੁਣੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਵਕੀ-ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 9
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
ਕੰਸ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਵਸੁਦੇਵ (ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ) ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਦੇਵਕੀ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗਰਭ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਜੋੜ ਕੇ ਸੋਚੇਗਾ। ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਧੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਸੁਣੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਵਕੀ-ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 10
श्रीनन्द उवाच अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे । कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੰਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੋਵ੍ਰਜ ਦੀ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਸਮੇਤ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਓ; ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्र: स्वचिकीर्षितमेव तत् । चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयो: ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਜੋ ਕੰਮ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ (ਗਰਗ ਮੁਨੀ) ਆਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕਾਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ—ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
श्रीगर्ग उवाच अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणै: । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद्बलं विदु: । यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्षणमुशन्त्यपि ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰੋਹਿਣੀ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸਾਧਾਰਣ ਦੇਹ-ਬਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ‘ਬਲ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਯਦੁਕੁਲ ਤੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੁਲ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸੰਕਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 13
आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनू: । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गत: ॥ १३ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਹ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਸਨ—ਸ਼ੁਕਲ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਪੀਤ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ (ਸ਼ਿਆਮ) ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मज: । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ १४ ॥
ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना: ॥ १५ ॥
ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 16
एष व: श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन: । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १६ ॥
ਇਹ ਗੋਪ-ਗੋਕੁਲ ਦਾ ਨੰਦਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਭਲਾ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।
Verse 17
पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिता: । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिता: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜਪਤੀ ਨੰਦ! ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਚੋਰ-ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਇਹ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ।
Verse 18
य एतस्मिन् महाभागा: प्रीतिं कुर्वन्ति मानवा: । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुरा: ॥ १८ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਬਾਲਕ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਂਭਾਗੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੈਤ (ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।
Verse 19
तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणै: । श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहित: ॥ १९ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀ, ਨਾਮ-ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰੋ।
Verse 20
श्रीशुक उवाच इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । नन्द: प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम् ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਮਝਿਆ।
Verse 21
कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ । जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतु: ॥ २१ ॥
ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਿੰਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਲੱਗੇ।
Verse 22
तावङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु । तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रो: ॥ २२ ॥
ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਗੋਬਰ ਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਰਿੰਗਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਬੜੀ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾਸੂਮ ਡਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਲ ਮਾਵਾਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ।
Verse 23
तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिरावुपगृह्य दोर्भ्याम् । दत्त्वा स्तनं प्रपिबतो: स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतु: प्रमोदम् ॥ २३ ॥
ਗੋਬਰ-ਗੋਮੂਤਰ ਮਿਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨੇ ਦਇਆ-ਭਰੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ। ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਮਾਸੂਮ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦੰਦ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਦੰਦ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਵਾਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ।
Verse 24
यर्ह्यङ्गनादर्शनीयकुमारलीला- वन्तर्व्रजे तदबला: प्रगृहीतपुच्छै: । वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्य: ॥ २४ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਉਹ ਮਨਮੋਹਕ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਬੱਛੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘਸੀਟਦੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।
Verse 25
शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्य: क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् । गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम् ॥ २५ ॥
ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਅੱਗ, ਦੰਦ‑ਨਖ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ, ਕੰਡਿਆਂ, ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਖਤਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਮਤਾ‑ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।
Verse 26
कालेनाल्पेन राजर्षे राम: कृष्णश्च गोकुले । अघृष्टजानुभि: पद्भिर्विचक्रमतुरञ्जसा ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ, ਘੁੱਟਣ ਨਾ ਘਸਦੇ ਹੋਏ, ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 27
ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकै: । सहरामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥ २७ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 28
कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् । शृण्वन्त्या: किल तन्मातुरिति होचु: समागता: ॥ २८ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਬਾਲ-ਚੰਚਲਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ।
Verse 29
वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहास: स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधिपय: कल्पितै: स्तेययोगै: । मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान् ॥ २९ ॥
“ਪਿਆਰੀ ਸਖੀ ਯਸ਼ੋਦਾ! ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਗੁੱਸੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੁਆਦਲਾ ਦਹੀਂ‑ਮੱਖਣ‑ਦੁੱਧ ਚੁਰਾ ਕੇ ਖਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਦਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਨਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਮਟਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੁੱਸ ਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿਮਟਾ ਕੱਟ ਕੇ ਰੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 30
हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यै- श्छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुन: शिक्यभाण्डेषु तद्वित् । ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ता: ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਛੱਤ ਤੋਂ ਲਟਕਦੀ ਸ਼ਿਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਤਦ ਉਹ ਤਖ਼ਤੇ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਸਾਲਾ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਉਖਲ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਰਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਰਸ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਹ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰਤਨ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर्विरचितकृति: सुप्रतीको यथास्ते । इत्थं स्त्रीभि: सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभि- र्व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत् ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਿੱਠਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਕਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਬ-ਪਾਖਾਨਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਚੋਰੀ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਐਸਾ ਬੈਠਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਹੋਵੇ। ਤਦ ਔਰਤਾਂ ਡਰ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਤੱਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀਆਂ; ਪਰ ਯਸ਼ੋਦਾ ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।
Verse 32
एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारका: । कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਮ ਆਦਿ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਸਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਮਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਖਾ ਲਈ ਹੈ।”
Verse 33
सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत ॥ ३३ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਡਾਂਟਦਿਆਂ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 34
कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान्भक्षितवान् रह: । वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਬੇਕਾਬੂ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਤੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਕਿਉਂ ਖਾਧੀ? ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?
Verse 35
नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिन: । यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ। ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਂਚ ਲੈ।
Verse 36
यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्त: स भगवान्हरि: । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्य: क्रीडामनुजबालक: ॥ ३६ ॥
ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਤੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ।” ਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਮਨੁੱਖ-ਬਾਲਕ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਅਟੁੱਟ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਬੈਠੇ; ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 37
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੇਖਿਆ— ਚਲ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਮੰਡਲ, ਜਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਵਿਸ਼ਯ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ, ਸੁਭਾਵ, ਕਰਮ-ਫਲ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਭੇਦ— ਸਭ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਵ੍ਰਜਧਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਸੰਦੇਹੀ ਤੇ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 38
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਜੋਤੀ-ਚੱਕਰ, ਜਲ, ਤੇਜ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਖੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਵਿਸ਼ਯ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।
Verse 39
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸੁਭਾਵ, ਕਰਮ-ਫਲ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਭੇਦ— ਇਹ ਸਭ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਧਾਮ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 40
किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोह: । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य य: कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग: ॥ ४० ॥
ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—ਕੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੇਵਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚੀ ਮਾਇਆ? ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ?
Verse 41
अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमन:कर्मवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यत: प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ, ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਅਚਿੰਤ ਪਦ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 42
अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती । गोप्यश्च गोपा: सहगोधनाश्च मे यन्माययेत्थं कुमति: स मे गति: ॥ ४२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗਲਤ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਧੀਨ ਦਾਸੀ ਹਾਂ; ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 43
इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वर: । वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभु: ॥ ४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਉਸ ਗੋਪੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਫੈਲਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 44
सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी सारोप्यारोहमात्मजम् । प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४ ॥
ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੋਪੀ ਦੀ ਯਾਦ ਮਿਟ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਲਕ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 45
त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतै: । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ ४५ ॥
ਤ੍ਰੈਈ ਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਆਪਣਾ ਸਧਾਰਣ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।
Verse 46
श्रीराजोवाच नन्द: किमकरोद् ब्रह्मन्श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्या: स्तनं हरि: ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਕਿ ਸਵੈੰ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਅਤੇ ਐਸੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ?
Verse 47
पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम् ॥ ४७ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਰ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਨੰਦ-ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਉਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਦ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 48
श्रीशुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ ४८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਧਰਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 49
जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्ति: स्यत्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ ४९ ॥
ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਧਰਾ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰੇ; ਉਸ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਦੁৰ্গਤੀ ਤੋਂ ਸੌਖੇ ਹੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 50
अस्त्वित्युक्त: स भगवान्व्रजे द्रोणो महायशा: । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ५० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ “ਅਸਤੁ” ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ-ਸਮ ਹੋ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਰਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਤਾ ਬਣ ਕੇ ਆਈ।
Verse 51
ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर्नितरामासीद् गोपगोपीषु भारत ॥ ५१ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਨੰਦ-ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਤਸਲ੍ਯ-ਭਾਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਫੈਲੀ।
Verse 52
कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभु: । सहरामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦ ਆਦਿ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਧਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
Because Garga Muni was publicly known as the priest of the Yadu dynasty. If he openly performed saṁskāras for Nanda’s children, Kaṁsa—already alerted that his killer was born elsewhere—could connect the clues: Vasudeva’s friendship with Nanda, the unusual events around Devakī’s eighth issue, and Garga’s presence. The secrecy protects the līlā arrangement of Yoga-māyā, keeping Kṛṣṇa’s Vraja upbringing intact and preventing premature violence from Kaṁsa’s agents.
Balarāma is identified with Saṅkarṣaṇa because He ‘draws together’ (saṅ-karṣaṇa) two family lines—Vasudeva’s and Nanda’s—by His appearance and by facilitating Kṛṣṇa’s Vraja līlā. He is called Rāma because He gives joy (rāmāyati) to relatives and friends, and Bala because of extraordinary strength. The plurality of names reflects the Bhāgavata principle that names correspond to guṇa and karma—qualities and activities—rather than mere convention.
The Bhāgavata explains this through the Lord’s internal potency, Yoga-māyā. The vision discloses Kṛṣṇa’s aiśvarya (Godhood), yet Yoga-māyā immediately re-establishes Yaśodā’s vātsalya-bhāva so that her love remains unimpeded by reverence. This is central to Vraja theology: the highest devotion is not sustained by constant awareness of omnipotence, but by intimate relationship in which Bhagavān willingly becomes ‘dependent’ on the devotee’s love.
On the surface, the complaints describe a realistic village household dynamic; at a deeper level, they depict the Lord’s playful reciprocation with devotees. Butter and curd symbolize the essence of one’s labor and affection; Kṛṣṇa ‘steals’ it to draw out loving exchange, creating occasions for remembrance, laughter, mock anger, and intensified attachment. In Bhāgavata aesthetics, such apparently mundane mischief is a vehicle for rasa, where devotion becomes continuous through everyday life.
Śukadeva explains that Nanda and Yaśodā were previously Droṇa (a Vasu) and his wife Dharā. They petitioned Brahmā to be born on earth so that the Supreme Lord would appear in their home and spread bhakti. Their Vraja parenthood is thus presented as the fruit of divine sanction and devotional aspiration, clarifying why their vātsalya surpasses even the parental experience of Vasudeva and Devakī in terms of intimate līlā participation.