Adhyaya 79
Balarāma Slays Balvala and Visits Sacred Tīrthas; He Attempts to Stop Bhīma–Duryodhana
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਦੁਰਗੰਧੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਵਰਖਾ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋਇਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੈਤ ਬਲ੍ਵਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹਲ ਅਤੇ ਗਦਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਬਲ੍ਵਲ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦੇਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਸਕੰਦ, ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ, ਕਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭੀਮ–ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਗਏ; ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਦੈਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਾਂ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्ड: पांशुवर्षण: । भीमो वायुरभूद् राजन्पूयगन्धस्तु सर्वश: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧੂੜ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੀਕ ਦੀ ਬਦਬੂ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 2
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲਵਲ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਗਈ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖੁਦ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਾਲੇ ਕੱਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਾਲੇ ਕੱਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਸਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् । मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बल: ॥ ५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਬਲਵਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक् समुत्सृजन् । मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुण: ॥ ६ ॥
ਬਲਵਲ ਦਰਦ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਫਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲਾਲ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 7
संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिष: । अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥
ਮਹਾ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਚੂਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 8
वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ—ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 9
अथ तैरभ्यनुज्ञात: कौशिकीमेत्य ब्राह्मणै: । स्नात्वा सरोवरमगाद् यत: सरयूरास्रवत् ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੋਂ ਉਹ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਗਏ ਜਿਥੋਂ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
Verse 10
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य स: । स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन्जगाम पुलहाश्रमम् ॥ १० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਮਾਨਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਏ।
Verse 11
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੋਮਤੀ, ਗੰਡਕੀ ਅਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਈ। ਉਹ ਗਿਆ ਗਏ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਵੇਣਾ, ਪੰਪਾ, ਭੀਮਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਗੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਗਏ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੁੰਨ ਵੇਂਕਟ ਪਹਾੜ, ਕਾਮਕੋਸ਼ਣੀ ਤੇ ਕਾਂਚੀ ਪੁਰੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹਰਿ ਸਨਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਭਾਦ੍ਰਿ, ਹਰਿ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਦੱਖਣ ਮਥੁਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੇਤੁਬੰਧ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 12
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੋਮਤੀ, ਗੰਡਕੀ ਅਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਈ। ਫਿਰ ਗਯਾ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਣਾ, ਪੰਪਾ, ਭੀਮਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਗਿਆ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਵੇਂਕਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 15
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਾਮਕੋਸ਼ਣੀ ਨਗਰੀ, ਕਾਂਚੀ ਪੁਰੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਨ੍ਹਿਧ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਭ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਮਥੁਰਾ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੇਤੂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
ਸੇਤੁਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹਲਾਯੁਧ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਕਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 17
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
ਸੇਤੁਬੰਧ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਗਏ। ਮਲਯ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਾਸੀਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਏ। ਤਦ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 18
तत: फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् । विष्णु: सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद् गवायुतम् ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਫਾਲਗੁਨ ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੰਚਾਪਸਰਾ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 19
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਰਿਆ ਦ੍ਵੈਪਾਇਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੂਰਪਾਰਕ ਗਏ ਅਤੇ ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਮਨੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 20
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਰਿਆ ਦ੍ਵੈਪਾਇਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੂਰਪਾਰਕ ਗਏ ਅਤੇ ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਮਨੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 21
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਧੂਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਆਰਿਆ ਦ੍ਵੈਪਾਇਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੂਰਪਾਰਕ ਗਏ ਅਤੇ ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਤੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਮਨੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 22
श्रुत्वा द्विजै: कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुव: ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਕੁਰੂ–ਪਾਂਡਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे । वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दन: ॥ २३ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਭੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਯਦੁਨੰਦਨ ਬਲਰਾਮ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 24
युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवंस्तुष्णीं किं विवक्षुरिहागत: ॥ २४ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ‘ਇਹ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਹਿਣ ਆਏ ਹਨ?’ ਸੋਚ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।
Verse 25
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਘੇਰੇ ਲਾਂਘਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 26
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम् ॥ २६ ॥
[ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ! ਹੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਸਮਾਨ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ—ਇੱਕ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਵੱਧ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਧ ਹੈ।
Verse 27
तस्मादेकतरस्येह युवयो: समवीर्ययो: । न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रण: ॥ २७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਯੁੱਧ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੋ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ ਨਾ ਹਾਰ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦੁਇਲ ਰਣ ਰੋਕ ਦਿਓ।
Verse 28
न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् । अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੱਲ ਯੁਕਤਿ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਤਾਣੇ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 29
दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ । उग्रसेनादिभि: प्रीतैर्ज्ञातिभि: समुपागत: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਖੁਸ਼ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 30
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा । क्रत्वङ्गं क्रतुभि: सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ—ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਨੂੰ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 31
तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभु: । येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदु: ॥ ३१ ॥
ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਦੇਖ ਸਕੇ।
Verse 32
स्वपत्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद् वृत: । रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दु: सुवासा: सुष्ठ्वलङ्कृत: ॥ ३२ ॥
ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ-ਬੰਧੂਆਂ ਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਐਸੇ ਚਮਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜੋਤਸਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।
Verse 33
ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिन: । अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मण: । सायं प्रातरनन्तस्य विष्णो: स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥
ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੋਈ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Balvala is a demon who desecrates the sages’ sacrificial arena with filth and fear, embodying opposition to brāhmaṇas and yajña. Balarāma kills him to reestablish dharma, protect the ritual order, and demonstrate poṣaṇa—Bhagavān’s active protection of devotees and sacred practices.
By mere remembrance (saṅkalpa), His hala and gadā appear immediately, indicating divine sovereignty: the Lord’s instruments are not separate from Him and respond to His will. Theologically, it highlights that His power is intrinsic (svābhāvikī śakti) and not dependent on material conditions.
The comparison frames Balvala’s death as the removal of a cosmic-social obstruction to dharma, similar to Vṛtra’s removal of a threat to the devas. The abhiṣeka publicly honors the Lord as protector of yajña and affirms the sacrificial community’s restored purity and auspiciousness.
It models dharmic purification through sacred travel, bathing (snāna), worship, and charity (dāna), while also integrating India’s tīrtha network into Bhāgavata sacred history. Devotionally, it teaches that the Lord sanctifies tīrthas by His presence, and sādhakas sanctify themselves through regulated contact with them.
As an elder and martial authority (and Duryodhana’s instructor), Balarāma recognizes both fighters’ near-equality and the destructive futility of continued enmity. His intervention expresses dharma’s preference for restraint when victory cannot be justly or clearly determined, even though the combatants’ hatred overrides counsel.
When the duelists refuse his reasonable request, Balarāma concludes the outcome is daiva-yojana—arranged by providence. This does not erase moral responsibility; rather, it frames history as unfolding under the Lord’s overarching governance, where human choices operate within a destined resolution of Earth’s burden.
Regular remembrance of Balarāma’s pastimes at dawn and dusk (sandhyā-kāla smaraṇa). The text states that such steady recollection makes one dear to Śrī Viṣṇu, emphasizing smaraṇa as a direct bhakti-sādhana with transformative results.