Adhyaya 78
Kṛṣṇa Kills Dantavakra; Balarāma’s Pilgrimage and the Slaying of Romaharṣaṇa
ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਦੀ ਲੜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਿਆਂ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ, ਪੌਂਡ੍ਰਕ) ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ-ਧਰਮ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਸੁਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੁਖਮ ਜੋਤ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਲਯ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਵਿਦੂਰਥ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਦੇ ਪਰਾਜਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਕੁਰੂ–ਪਾਂਡਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਲੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਤਟਸਥ ਰਹਿ ਕੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਣ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਲਵਲ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਜ्ञ-ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मति: । परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥ एक: पदाति: सङ्क्रुद्धो गदापाणि: प्रकम्पयन् । पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰੋਖੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪੈਦਲ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਦਿਸਿਆ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मति: । परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥ एक: पदाति: सङ्क्रुद्धो गदापाणि: प्रकम्पयन् । पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत ॥ २ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਪੌਂਡਰਕ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਦੁਸ਼ਟ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪੈਦਲ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
तं तथायान्तमालोक्य गदामादाय सत्वर: । अवप्लुत्य रथात् कृष्ण: सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् ॥ ३ ॥
ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ, ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿਨਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मद: । दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गत: ॥ ४ ॥
ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਾਰੂਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕਿੰਨੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਕਿੰਨੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ!"
Verse 5
त्वं मातुलेयो न: कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि । अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया ॥ ५ ॥
"ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਮਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਜਰ ਵਰਗੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।"
Verse 6
तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सल: । बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा ॥ ६ ॥
"ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਅਗਿਆਨੀ! ਮੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਵਾਂਗਾ।"
Verse 7
एवं रूक्षैस्तुदन् वाक्यै: कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम् । गदया ताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद् व्यनदच्च स: ॥ ७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੁਭਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਿਆ।
Verse 8
गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वह: । कृष्णोऽपि तमहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे ॥ ८ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵੀ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਉਧਾਰਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਰਾ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲੇ। ਉਲਟ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 9
गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् । प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसु: ॥ ९ ॥
ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਮੂੰਹੋਂ ਖੂਨ ਉਗਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਲ ਬਿਖਰੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਫੈਲਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਜਾਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 10
तत: सूक्ष्मतरं ज्योति: कृष्णमाविशदद्भुतम् । पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਜੋਤ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ—ਹੇ ਰਾਜਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਵਧ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 11
विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुत: । आगच्छदसिचर्माभ्यामुच्छ्वसंस्तज्जिघांसया ॥ ११ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਵਿਦੂਰਥ, ਭਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੱਫਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਇਆ।
Verse 12
तस्य चापतत: कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना । शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦੋਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖ਼ੁਰਧਾਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮਕੁਟ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕੱਟ ਲਿਆ।
Verse 13
एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਭ-ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਜ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਅਜੇਯ ਸਨ—ਵਧ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ-ਵਿਦਿਆਧਰ-ਮਹੋਰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 14
एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥
ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਮਹੋਰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 15
एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥
ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਗਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 16
एवं योगेश्वर: कृष्णो भगवान् जगदीश्वर: । ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति स: ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਪਸ਼ੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹਾਰਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 17
श्रुत्वा युद्धोद्यमं राम: कुरूणां सह पाण्डवै: । तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थ: प्रययौ किल ॥ १७ ॥
ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕੌਰਵ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 18
स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् । सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृत: ॥ १८ ॥
ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਗਏ ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् । विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥ यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत । जगाम नैमिषं यत्र ऋषय: सत्रमासते ॥ २० ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਪૃਥੂਦਕ, ਬਿੰਦੁਸਰਸ, ਤ੍ਰਿਤਕੂਪ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮਾ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 20
पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् । विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥ यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत । जगाम नैमिषं यत्र ऋषय: सत्रमासते ॥ २० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲਗਾਏ ਬੈਠੇ ਸਨ।
Verse 21
तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिण: । अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन् ॥ २१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ—ਉੱਠ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ।
Verse 22
सोऽर्चित: सपरीवार: कृतासनपरिग्रह: । रोमहर्षणमासीनं महर्षे: शिष्यमैक्षत ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਸਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਆਸਦੇਵ ਦੇ ਚੇਲੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਬੈਠੇ ਹੀ ਰਹੇ।
Verse 23
अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् । अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधव: ॥ २३ ॥
ਸੂਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਨਾ ਉੱਠਦੇ, ਨਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜਦੇ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਦੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ।
Verse 24
यस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमज: । धर्मपालांस्तथैवास्मान् वधमर्हति दुर्मति: ॥ २४ ॥
[ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਕਿਉਂਕਿ ਅਣਉਚਿਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮੂਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 25
ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वश: ॥ २५ ॥ अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिन: । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मन: ॥ २६ ॥
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 26
ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वश: ॥ २५ ॥ अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिन: । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मन: ॥ २६ ॥
ਸਗੋਂ, ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਜਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਿਮਰ। ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 27
एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृत: । वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिका: ॥ २७ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਢੌਂਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਹਨ।
Verse 28
एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्वधादपि । भावित्वात् तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत् प्रभु: ॥ २८ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੀ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿਨਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
हाहेति वादिन: सर्वे मुनय: खिन्नमानसा: । ऊचु: सङ्कर्षणं देवमधर्मस्ते कृत: प्रभो ॥ २९ ॥
ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!' ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ!'
Verse 30
अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन । आयुश्चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते ॥ ३० ॥
ਹੇ ਯਦੂਨੰਦਨ! ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਨ (ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਣ) ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਯੱਗ ਚੱਲੇਗਾ, ਇਸਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 31
अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामक: ॥ ३१ ॥ यद्येतद् ब्रह्महत्याया: पावनं लोकपावन । चरिष्यति भवाँल्लोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदित: ॥ ३२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਹੋ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਲੋਕਪਾਵਨ! ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 32
अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामक: ॥ ३१ ॥ यद्येतद् ब्रह्महत्याया: पावनं लोकपावन । चरिष्यति भवाँल्लोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदित: ॥ ३२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਹੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਹੇ ਲੋਕਪਾਵਨ! ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 33
श्रीभगवानुवाच चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया । नियम: प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम् ॥ ३३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਰਸਮ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ।
Verse 34
दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च । आशासितं यत्तद्ब्रूते साधये योगमायया ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਓ, ਬਸ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ — ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ।
Verse 35
ऋषय ऊचु: अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च । यथा भवेद्वच: सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਮ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਸ਼ ਹਥਿਆਰ, ਸਾਡਾ ਵਚਨ ਅਤੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੀ ਮੌਤ, ਸਭ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣ।
Verse 36
श्रीभगवानुवाच आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् । तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान् ॥ ३६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਵਕਤਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 37
किं व: कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ । अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधा: ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਸ਼ੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ऋषय ऊचु: इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानव: । स दूषयति न: सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ ३८ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਲਵਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਦੈਂਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तं पापं जहि दाशार्ह तन्न: शुश्रूषणं परम् । पूयशोणितविन् मूत्रसुरामांसाभिवर्षिणम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰਹ! ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪੀਕ, ਖੂਨ, ਗੰਦਗੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 40
ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहित: । चरित्वा द्वादश मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसि ॥ ४० ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।
Frequently Asked Questions
The text frames this as a subtle, wondrous effulgence leaving the demon and entering the Lord, paralleling Śiśupāla’s end. In Purāṇic theology, such imagery signals the Lord’s absolute sovereignty over liberation: contact with Bhagavān (even through enmity) can culminate in an extraordinary destiny, demonstrating that the Lord is the final shelter of all beings and the ultimate purifier beyond ordinary karmic outcomes.
Kuśa is ritually potent within Vedic sacrifice, and the episode emphasizes that Balarāma is not limited by ordinary weaponry: as Bhagavān’s plenary power, He can make any instrument effective. The narrative purpose is also ethical and social—highlighting that sacred learning without humility and proper conduct is condemned, and that dharma is protected by the Lord even within ritual assemblies.
Romaharṣaṇa was a disciple in Vyāsa’s lineage and a designated Purāṇa-reciter (sūta by birth). The sages lament because they had granted him an honored seat and promised him longevity for the duration of the sacrifice; they therefore frame the killing as resembling brāhmaṇa-slaughter and ask Balarāma to model prāyaścitta so society learns reverence for dharma, even though the Lord is ultimately beyond injunction.
He agrees to perform atonement to benefit the world by example, ensures continuity by installing Romaharṣaṇa’s son as Purāṇa-speaker with promised boons, and accepts the service of killing the demon Balvala who pollutes the Naimiṣa sacrifice, followed by a twelve-month pilgrimage with austerity and sacred bathing. Theologically, this shows poṣaṇa: the Lord protects yajña and dharma, and pedagogically He demonstrates how social order is restored after a disruptive act.
The chapter explicitly states neutrality: Balarāma chooses not to side with either party and departs under the pretext of bathing at holy places. This preserves his impartiality while allowing the Bhāgavatam to shift into tīrtha and yajña-centered narratives, connecting royal conflict to the wider Vedic ecosystem of sacrifice, sages, and purification.