Adhyaya 77
The Slaying of Śālva and the Destruction of Saubha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੌਭ ਨਾਮਕ ਆਕਾਸ਼ੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਦਵਾਰਕਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਦ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਵ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੜਾਈ ਸਤਾਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਮਾਇਆਜਨਿਤ ਮੋਹ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਸ਼ਾਲਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਰਵਰਸ਼ੇ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਦੈਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਰਚ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਅਯੁਕਤ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੌਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਨਿਰਸਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स उपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुक: । नय मां द्युमत: पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੀਰ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ।”
Verse 2
विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्मिणीसुत: । प्रतिहत्य प्रत्यविध्यान्नाराचैरष्टभि: स्मयन् ॥ २ ॥
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਰੁਕਮਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् । द्वाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिर: ॥ ३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ, ਦੋ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਰਥ-ਝੰਡਾ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦਾ ਸਿਰ।
Verse 4
गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नु: सौभपतेर्बलम् । पेतु: समुद्रे सौभेया: सर्वे सञ्छिन्नकन्धरा: ॥ ४ ॥
ਗਦ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਸਾਂਬ ਆਦਿ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸੌਭਪਤੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਸੌਭ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਗਰਦਨਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 5
एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिनवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्बणम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰਿਆ ਯੁੱਧ ਸਤਾਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 6
इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥
ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ; ਤਦੋਂ ਕੁਰੂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਮਹਾ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਏ।
Verse 7
इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥
ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ; ਤਦੋਂ ਕੁਰੂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਮਹਾ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਏ।
Verse 8
आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्गत: । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्यु: पुरीं मम ॥ ८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੂਜਯ ਅਗਰਜ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਪੱਖ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
Verse 9
वीक्ष्य तत् कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशव: ॥ ९ ॥
ਦੁਆਰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੇਖੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਸੌਭ-ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 10
रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਮੇਰਾ ਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਚੱਲ। ਇਹ ਸੌਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੱਡਾ ਮਾਇਆਵੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਘਬਰਾਈਂ ਨਾ।
Verse 11
इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुक: । विशन्तं ददृशु: सर्वे स्वे परे चारुणानुजम् ॥ ११ ॥
ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਥ ਜੰਗ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵੈਰੀ ਸਭ ਨੇ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 12
शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वर: । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे ॥ १२ ॥
ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ਾਲਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ ਭਾਲਾ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 13
तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिश: शौरि: सायकै: शतधाच्छिनत् ॥ १३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणै: सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहै: खं सूर्य इव रश्मिभि: ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शाल्व: शौरेस्तु दो: सव्यं सशार्ङ्गं शार्ङ्गधन्वन: । बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छार्ङ्गमासीत्तदद्भुतम् ॥ १५ ॥
ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 16
हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १६ ॥
ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰ ਉੱਠੇ। ਫਿਰ ਸੌਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਰਜਿਆ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 17
यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥
[ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਓ ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਧਿਆਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਭੇਜਾਂਗਾ ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ! ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 18
यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥
[ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਓ ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਧਿਆਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਭੇਜਾਂਗਾ ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ! ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिण: ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ; ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਮੌਤ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਸਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
इत्युक्त्वा भगवाञ्छाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरब्ध: स चकम्पे वमन्नसृक् ॥ २० ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਹੰਸਲੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕੰਬ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਲਹੂ ਉਗਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 21
गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । ततो मुहूर्त आगत्य पुरुष: शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन् ॥ २१ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਦਾ ਵਾਪਸ ਲਈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਲਵ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ,” ਅਤੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 22
कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । बद्ध्वापनीत: शाल्वेन सौनिकेन यथा पशु: ॥ २२ ॥
[ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਿਆ:] ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਉਂ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਸਾਈ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गत: । विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा ॥ २३ ॥
ਇਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮਲੂਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਮ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਪਏ।
Verse 24
कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरै: । शाल्वेनाल्पीयसा नीत: पिता मे बलवान् विधि: ॥ २४ ॥
[ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਦੈਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਤੁਛ ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ!
Verse 25
इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थित: । वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच स: ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੌਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਾਸੂਦੇਵ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 26
एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशश्चेत् पाहि बालिश ॥ २६ ॥
[ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਤੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਖਾਤਰ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ, ਕਾਇਰ!
Verse 27
एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्गेनानकदुन्दुभे: । उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ २७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਦੂਗਰ ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸੌਭ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
Verse 28
ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुत: स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गत: । महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ २८ ॥
ਸੁਭਾਅ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾਨਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ੀ ਮਾਇਆ ਸੀ।
Verse 29
न तत्र दूतं न पितु: कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युत: । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यत: ॥ २९ ॥
ਤਦੋਂ ਸਚੇਤ ਹੋਏ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੂਤ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਉੱਪਰ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ।
Verse 30
एवं वदन्ति राजर्षे ऋषय: के च नान्विता: । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ ३० ॥
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਪਿਛਲੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
क्व शोकमोहौ स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवा: । क्व चाखण्डितविज्ञानज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डित: ॥ ३१ ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸੋਗ, ਮੋਹ, ਮਮਤਾ ਜਾਂ ਡਰ—ਇਹ ਕਿੱਥੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸਭ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹਨ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਕਿੱਥੇ? ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 32
यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोह: परमस्य सद्गते: ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਅਨਾਦਿ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਘੇਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 33
तं शस्त्रपूगै: प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरै: शौरिरमोघविक्रम: । विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनु: शिरोमणिं सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਲਵ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦੋਂ ਅਮੋਘ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ੌਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਢ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਮਣੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
तत् कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितं पपात तोये गदया सहस्रधा । विसृज्य तद् भूतलमास्थितो गदा- मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद्द्रुतम् ॥ ३४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ।
Verse 35
आधावत: सगदं तस्य बाहुं भल्लेन छित्त्वाथ रथाङ्गमद्भुतम् । वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभं बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचल: ॥ ३५ ॥
ਗਦਾ ਨਾਲ ਧਾਵਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਬਾਂਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਭੱਲੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਲਵ-ਵਧ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਉਠਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਦਯਾਚਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ।
Verse 36
जहार तेनैव शिर: सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरि: । वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥
ਉਸੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾ-ਮਾਇਆਵੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਤੇ ਮਕੁਟ ਸਮੇਤ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸਾਥੀ ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਕਰਕੇ ਚੀਖ ਪਏ।
Verse 37
तस्मिन् निपतिते पापे सौभे च गदया हते । नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिता: । सखीनामपचितिं कुर्वन्दन्तवक्रो रुषाभ्यगात् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਪਾਪੀ ਸ਼ਾਲਵ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੌਭ ਗਦਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਜਾਈਆਂ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ।
Frequently Asked Questions
Śālva weaponizes māyā to destabilize Kṛṣṇa’s battlefield focus by targeting His apparent humanlike affection for parents. The text identifies this as a demoniac illusion engineered through Maya Dānava’s magic and used as psychological warfare. The theological point is that such māyā cannot truly bind the Supreme; it functions only within līlā, and the Lord remains the controller of illusion, not its victim.
They argue by siddhānta that lamentation, fear, and bewilderment arise from ajñāna (ignorance) and therefore cannot coherently apply to the infinite Supreme Lord whose knowledge and power are unlimited. The passage further reasons that if devotees—by realized service to His feet—overcome bodily illusion, then the Lord Himself, the destination of saints, cannot be subject to māyā. Thus any narration implying real delusion is treated as contradictory and must be interpreted through līlā, not limitation.
Dyumān is a warrior aligned with Śālva’s campaign whose assault becomes prominent during Pradyumna’s temporary absence. Pradyumna’s return and precise counterattack restores Yadu momentum and shows the coordinated defense of Dvārakā: while Kṛṣṇa confronts Śālva directly, His son and other Yadu heroes neutralize key threats, illustrating poṣaṇa through both divine leadership and empowered devotees.
Sudarśana represents the Lord’s irresistible sovereignty that ends demoniac aggression and dissolves magical protections. The comparison to Indra beheading Vṛtra underscores a cosmic pattern: divine authority reestablishes order when adharma becomes violent and deceptive. Narratively, it concludes the Saubha terror and opens the next arc, as Dantavakra arrives seeking vengeance.