Adhyaya 76
Śālva Attacks Dvārakā; Pradyumna Leads the Defense (Saubha-vimāna and Māyā-yuddha)
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁਨੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੌਭ-ਨਗਰੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਾਲਵ ਦਾ ਵਧ। ਸ਼ਾਲਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ; ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ। ਬਦਲੇ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਘੋਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਵਧ੍ਯ, ਭਿਆਨਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਵਰ ਪਾਇਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਯ ਦਾਨਵ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਉੱਡਦੀ ਨਗਰੀ ‘ਸੌਭ’ ਬਣਾਈ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਧੂੜ-ਆੰਧੀ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧੋਬਸਤ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਸੁਰਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ; ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੌਭ ਦੀ ਮਾਇਆ—ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣਾ, ਥਾਂ ਬਦਲਣਾ—ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਕੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਾਈ। ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਕੀਤਾ; ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਖ਼ਤਰੀਆ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਇਆ। ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤਣਾਅ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हत: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਸੁਣੋ—ਉਸ ਨੇ ਸੌਭਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ।
Verse 2
शिशुपालसख: शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगत: । यदुभिर्निर्जित: सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਾਲਵ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਯਦੂਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
शाल्व: प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥
ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਕਸਮ ਖਾਧੀ— “ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਯਦੂਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖੋ!”
Verse 4
इति मूढ: प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृप: पांशुमुष्टिं सकृद्ग्रसन् ॥ ४ ॥
ਇਉਂ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਪਸ਼ੁਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧੂੜ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਹੀ ਨਿਗਲਦਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 5
संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापति: । वरेणच्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਆਸ਼ੁਤੋਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਵਾਨ ਉਮਾਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਵਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਐਸਾ ਯਾਨ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਉਰਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਮਨਚਾਹੀ ਥਾਂ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਵੇ।
Verse 7
तथेति गिरिशादिष्टो मय: परपुरंजय: । पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥
ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦਾਨਵ ਨੇ ‘ਸੌਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਉੱਡਦਾ ਨਗਰ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 8
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥
ਜੋ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ, ਉਹ ਯਾਨ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਾਲਵ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 9
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ ਸਭ ਥਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੋਪੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਹਲ, ਉੱਚੀਆਂ ਅਟਾਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਢਹਿ ਗਈਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ—ਪੱਥਰ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਤਣੇ, ਵਜ੍ਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਓਲੇ। ਭਿਆਨਕ ਬਗੂਲਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 10
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ ਸਭ ਥਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੋਪੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਹਲ, ਅਟਾਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਥਾਵਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ—ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਣੇ, ਵਜ੍ਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਓਲੇ—ਹੋਈ। ਭਿਆਨਕ ਬਗੂਲਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 11
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਾਲਵ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ ਹਰ ਥਾਂ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੋਪੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਹਲ, ਅਟਾਲਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਥਾਵਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ—ਪੱਥਰ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਤਣੇ, ਵਜ੍ਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਓਲੇ—ਹੋਈ। ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਬਗੂਲਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 12
इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजंस्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਭ ਵਿਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੀੜਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕੀ।
Verse 13
प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजा: प्रजा: । मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशा: ॥ १३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਡਰੋ ਨਾ।”
Verse 14
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸਾਂਬ, ਅਨੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਕ੍ਰੂਰ, ਅਤੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ, ਭਾਨੁਵਿੰਦ, ਗਦ, ਸ਼ੁਕ ਤੇ ਸਾਰਣ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਰਥਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ—ਸਾਰੇ ਕਵਚਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
Verse 15
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸਾਂਬ, ਅਨੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਕ੍ਰੂਰ, ਅਤੇ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ, ਭਾਨੁਵਿੰਦ, ਗਦ, ਸ਼ੁਕ ਤੇ ਸਾਰਣ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਰਥਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ—ਸਾਰੇ ਕਵਚਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
Verse 16
तत: प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभि: सह । यथासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਯਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਸੰਗ੍ਰਾਮ।
Verse 17
ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुत: । क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगु: ॥ १७ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਸੌਭ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਦੇ ਤੀਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਆਪ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਦੇ ਤੀਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਵ ਨੂੰ ਆਪ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ-ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
तदद्भुचतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मन: । दृष्ट्वा तं पूजयामासु: सर्वे स्वपरसैनिका: ॥ २० ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਦਾ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਆਦਰ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 21
बहुरूपैकरूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते । मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥
ਮਯ ਦਾਨਵ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਉਹ ਮਾਇਆਮਈ ਵਿਮਾਨ ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 22
क्वचिद्भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् । अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥
ਪਲ ਪਲ ਸੌਭ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਅਗਨੀ-ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 23
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभ: सहसैनिक: । शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चञ् छरान् सात्वतयूथपा: ॥ २३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਲਵ ਆਪਣੀ ਸੌਭ ਨੌਕਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਦਿੱਸਦਾ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਸਾਤਵਤ (ਯਦੂ) ਦਲ-ਨਾਇਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡਦੇ।
Verse 24
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदै: । पीड्यमानपुरानीक: शाल्वोऽमुह्यत्परेरितै: ॥ २४ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੀਰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਨਗਰ (ਜਹਾਜ਼) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਲਵ ਘਬਰਾ ਗਿਆ।
Verse 25
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिता: । न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषव: ॥ २५ ॥
ਸ਼ਾਲਵ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ।
Verse 26
शाल्वामात्यो द्युमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडित: । आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥
ਸ਼ਾਲਵ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਦ੍ਯੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵੱਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੌੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 27
प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्ष:स्थलमरिंदमम् । अपोवाह रणात्सूतो धर्मविद् दारुकात्मज: ॥ २७ ॥
ਗਦਾ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਦਾਰੁਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰਥੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 28
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णि: सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਆ ਕੇ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਣੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਸੂਤ, ਇਹ ਅਤਿ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਣ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ!”
Verse 29
न यदूनां कुले जात: श्रूयते रणविच्युत: । विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਣ ਛੱਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਲੀਬ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਾਪੀ ਸੂਤ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ । युद्धात्सम्यगपक्रान्त: पृष्टस्तत्रात्मन: क्षमम् ॥ ३० ॥
ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਇਉਂ ਹੀ ਭੱਜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਾ-ਤੁਲ੍ਯ ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਉੱਥੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਹੜਾ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂ?
Verse 31
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामय: । क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यै: कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਭਾਬੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਹਿਣਗੀਆਂ— “ਹੇ ਵੀਰ, ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਸਹੀ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਡਰਪੋਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ?”
Verse 32
सारथिरुवाच धर्मं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । सूत: कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥
ਸਾਰਥੀ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦਿਰਘਾਯੂ! ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ। ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਾਰਥੀ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 33
एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात् । उपसृष्ट: परेणेति मूर्च्छितो गदया हत: ॥ ३३ ॥
ਇਹ ਨਿਯਮ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਰੀ ਦੀ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ।
Frequently Asked Questions
Śālva is portrayed as an ally of Śiśupāla and an enemy of the Yadus, previously defeated at Rukmiṇī’s wedding alongside Jarāsandha’s coalition. Shamed, he publicly vows to destroy the Yādavas and later attacks Dvārakā to fulfill that oath, using a boon-granted aerial fortress to compensate for his earlier battlefield defeat.
Śālva seeks strategic invincibility rather than purification; he performs severe austerity to please Śiva (Umāpati), who is famed as quickly pleased but grants the boon after a year. Śālva chooses an extraordinary vehicle said to be beyond destruction by various classes of beings and capable of terrifying the Vṛṣṇis—an example of how devotion aimed at power can yield temporary advantages without granting ultimate safety from Bhagavān’s will.
Saubha is an iron flying city (aerial fortress) constructed by Maya Dānava on Śiva’s instruction. In the narrative it functions as a mobile, illusion-generating weapon-platform—appearing as many or one, visible or invisible, shifting between sky, earth, mountain, and water—illustrating māyā’s tactical power in war yet its ultimate defeat by divinely empowered heroes.
Pradyumna uses divine weapons to immediately dispel the illusions, compared to sunlight removing night’s darkness. He then executes precise archery—striking Śālva, killing or disabling leaders and drivers, and systematically neutralizing the enemy’s operational capacity—showing that dharmic leadership and divine empowerment can overcome psychological and occult warfare.
After being struck unconscious, Pradyumna’s charioteer withdraws him according to the charioteer’s duty to protect the warrior when in danger. Upon regaining consciousness, Pradyumna frames the withdrawal as a stain on kṣatriya-kīrti, arguing that Yadus are not known to abandon the battlefield. The episode highlights a dharma tension: protective duty versus the warrior’s obligation to maintain courage and reputation—setting up the continuation of the conflict.