Adhyaya 74
Rājasūya: Agrapūjā for Kṛṣṇa and the Slaying (and Liberation) of Śiśupāla
ਜਰਾਸੰਧ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਵੈਦਿਕ ਰਿਤਵਿਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤਾਵਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੱਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਮ-ਦਿਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਪੂਜਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਹਦੇਵ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਯੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਾਲ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਰਣੇ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਪਾਦ-ਜਲ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਤੁਤੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਜਨਤਕ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਤ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਜੋਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿਖਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਿੱਤ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਈਰਖਾ ਅਗਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभो: । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच ये स्युस्त्रैलोक्यगुरव: सर्वे लोकामहेश्वरा: । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਗੁਰੂਜਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ, ਜੋ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਜੋ ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋ—ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਅਤਿ ਲੀਲਾਮਈ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ।
Verse 4
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवे: ॥ ४ ॥
ਪਰੰਤੂ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਆਦਿ-ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਤੇਜ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਨਾ ਘਟਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ-ਘਟਦਾ।
Verse 5
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधी: पशूनामिव वैकृती ॥ ५ ॥
ਹੇ ਅਜਿਤ ਮਾਧਵ! ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਤੂੰ’ ਤੇ ‘ਤੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਸੋਚ ਹੈ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विज: । कृष्णानुमोदित: पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਯੋਗ ਰਿਤਵਿਜ਼ (ਪੁਜਾਰੀ) ਚੁਣੇ ਤਾਂ ਜੋ ਯੱਗ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 7
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ), ਭਰਦਵਾਜ, ਸੁਮੰਤੂ, ਗੌਤਮ, ਅਸਿਤ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਚ੍ਯਵਨ, ਕਣ੍ਵ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਕਵਸ਼ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸੁਮਤੀ, ਜੈਮਿਨੀ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੈਲ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਅਥਰਵਾ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਧੌਮ੍ਯ, ਭਾਰਗਵ-ਰਾਮ, ਆਸੁਰੀ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਮਧੁੱਛੰਦਾ, ਵੀਰਸੇਨ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਯੱਗ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਬਣਾਏ।
Verse 8
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
ਯੱਗ ਲਈ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੇਦ-ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 9
द्वैपायनो भरद्वाज: सुमन्तुर्गोतमोऽसित: । वसिष्ठश्च्यवन: कण्वो मैत्रेय: कवषस्त्रित: ॥ ७ ॥ विश्वामित्रो वामदेव: सुमतिर्जैमिनि: क्रतु: । पैल: पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥ अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरि: । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रण: ॥ ९ ॥
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਯੱਗ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੱਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਸਨ। ਯੱਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਲਾਵ-ਲਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 11
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादय: । धृतराष्ट्र: सहसुतो विदुरश्च महामति: ॥ १० ॥ ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्रा यज्ञदिदृक्षव: । तत्रेयु: सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੱਦੇ ਹੋਇਆਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕ੍ਰਿਪ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਸਨ। ਯੱਗ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਲਾਵ-ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 12
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणा: स्वर्णलाङ्गलै: । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਤਵਿਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਲਾਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਯੱਗ-ਭੂਮੀ ਜੋਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਯੱਗ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
Verse 13
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ; ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ; ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹੋਰਗ, ਮੁਨੀ, ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ, ਖਗ, ਕਿੰਨਰ, ਚਾਰਣ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤ ਲਈ ਇਹ ਵੈਭਵ ਯੋਗ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 14
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ; ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ; ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹੋਰਗ, ਮੁਨੀ, ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ, ਖਗ, ਕਿੰਨਰ, ਚਾਰਣ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤ ਲਈ ਇਹ ਵੈਭਵ ਯੋਗ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 15
हैमा: किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुता: ॥ १३ ॥ सगणा: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणा: ॥ १४ ॥ राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वश: । राजसूयं समीयु: स्म राज्ञ: पाण्डुसुतस्य वै । मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिता: ॥ १५ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ; ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧ-ਗੰਧਰਵ; ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹੋਰਗ, ਮੁਨੀ, ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ, ਖਗ, ਕਿੰਨਰ, ਚਾਰਣ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤ ਲਈ ਇਹ ਵੈਭਵ ਯੋਗ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 16
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चस: । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामरा: ॥ १६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਯਾਜਕਾਂ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰਾਂ ਨੇ ਵਰੁਣ (ਪ੍ਰਚੇਤਸ) ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 17
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहित: ॥ १७ ॥
ਸੋਮ ਰਸ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਯਾਜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 18
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्त: सभासद: । नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਅਗਰ-ਪੂਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਕਈ ਯੋਗ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਤਦੋਂ ਸਹਦੇਵ ਬੋਲਿਆ।
Verse 19
अर्हति ह्यच्युत: श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पति: । एष वै देवता: सर्वा देशकालधनादय: ॥ १९ ॥
[ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਭਗਵਾਨ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਧਨ ਆਦਿ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਗ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹਨ।
Verse 20
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਯੱਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਉਹ ਇਕ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦਸਿਓ, ਉਹ ਅਜ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 21
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मका: । अग्निराहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश्च यत्पर: ॥ २० ॥ एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रय: सभ्या: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ २१ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਗਨੀ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਇਕ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਲ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦਸਿਓ, ਉਹ ਅਜ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 22
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्व: श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਲਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿੱਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਅਨਨ੍ਯ ਦਰਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।
Verse 25
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवु: सर्वे साधु साध्विति सत्तमा: ॥ २५ ॥
[ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਹਦੇਵ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਸੰਤ-ਪੁਰਖ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्धृषीकेशं प्रीत: प्रणयविह्वल: ॥ २६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਭਾ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 27
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਹ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ।
Verse 28
तत्पादाववनिज्याप: शिरसा लोकपावनी: । सभार्य: सानुजामात्य: सकुटुम्बो वहन्मुदा ॥ २७ ॥ वासोभि: पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनै: । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਮੋਲਕ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 29
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जना: । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਲੋਕ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਨਮੋ, ਜੈ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 30
इत्थं निशम्य दमघोषसुत: स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्यु: । उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीत: ॥ ३० ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣ ਕੇ ਦਮਘੋਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ) ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 31
ईशो दुरत्यय: काल इति सत्यवती श्रुति: । वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
[ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਕਾਲ ਅਟੱਲ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਇਕ ਬਾਲਕ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ।
Verse 32
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् । सदसस्पतय: सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਸਭਾ ਦੇ ਅਗੂਓ! ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ; ਬੱਚੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੋ। ਜੇ ਉਹ ਕਹੇ ਕਿ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ’, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਸੁਣੋ।
Verse 33
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸਭਾਸਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਗੋਪਾਲ, ਕੁਲ ਦਾ ਕਲੰਕ, ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 34
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन्ब्रह्मनिष्ठाल्ँ लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥ सदस्पतीनतिक्रम्य गोपाल: कुलपांसन: । यथा काक: पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਖਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਗੋਪਾਲ—ਕੁਲ ਦਾ ਕਲੰਕ—ਤੁਹਾਡੀ ਸਪਰਿਆ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 35
वर्णाश्रमकुलापेत: सर्वधर्मबहिष्कृत: । स्वैरवर्ती गुणैर्हीन: सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨਮੌਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਹੀਨ ਹੈ—ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 36
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੂਜਣਯੋਗ ਕਿਵੇਂ?
Verse 37
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यव: प्रजा: ॥ ३७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਵੱਸੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਪਹੁੰਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੱਸੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गल: । नोवाच किञ्चिद्भगवान्यथा सिंह: शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ-ਭਾਗੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਦੜ ਦੀ ਚੀਖ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दु:सहं तत् सभासद: । कर्णौ पिधाय निर्जग्मु: शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇਹ ਅਸਹਿਣਯ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੰਨ ਢੱਕ ਲਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ; ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 40
निन्दां भगवत: शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति य: सोऽपि यात्यध: सुकृताच्च्युत: ॥ ४० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਵਾਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਭਗਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਓਥੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तत: पाण्डुसुता: क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जया: । उदायुधा: समुत्तस्थु: शिशुपालजिघांसव: ॥ ४१ ॥
ਤਦ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ। ਮਤਸ੍ਯ, ਕੈਕਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ—ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਤਪਰ।
Verse 42
ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञ: सदसि भारत ॥ ४२ ॥
ਤਦ ਚੈਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਤਾਣੇ ਮਾਰਣ ਲੱਗਾ।
Verse 43
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिर: क्षुरान्तचक्रेण जहारपततो रिपो: ॥ ४३ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੁਰੇ-ਧਾਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਚਲਾ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
शब्द: कोलाहलोऽथासीच्छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिण: ॥ ४४ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਹਲਚਲ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸਭਾ ਤੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
Verse 45
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 46
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया । ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਆਖ਼ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੀਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵ ਹੀ ਭਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 47
ऋत्विग्भ्य: ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ४७ ॥
ਚਕਰਵਰਤੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 48
साधयित्वा क्रतु: राज्ञ: कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भिरभियाचित: ॥ ४८ ॥
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਓਰੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 49
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वर: । ययौ सभार्य: सामात्य: स्वपुरं देवकीसुत: ॥ ४९ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਮਨੋਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 50
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुन: पुन: ॥ ५० ॥
ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਿਆ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 51
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिर: । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ੍ਯ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।
Verse 52
राज्ञा सभाजिता: सर्वे सुरमानवखेचरा: । कृष्णं क्रतुं च शंसन्त: स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਖੇਚਰ ਸਭ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 53
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਸਨ—ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਕੁਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸੀ; ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਫੁੱਲਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 54
य इदं कीर्तयेद् विष्णो: कर्म चैद्यवधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਵਧ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Sahadeva’s reasoning is that Kṛṣṇa is not merely one qualified guest among many but the very ground of yajña: the devas invoked, the mantras and fires, the sacred time and place, and the capacity for results all rest upon Him as the advaya-tattva (nondual Absolute). Thus honoring Kṛṣṇa is simultaneously honoring all beings and all sacrificial principles, making agrapūjā a theological conclusion rather than a political preference.
The chapter states that consciousness determines one’s destination: sustained absorption in the Lord—whether through devotion or antagonism—creates direct contact with His transcendence. Śiśupāla’s three-lifetime fixation culminates in the dissolution of enmity at death, symbolized by the effulgence entering Kṛṣṇa. Traditional Vaiṣṇava readings distinguish this from pure bhakti (which yields loving service), yet affirm that intense God-absorption can still grant a form of mukti.
The text gives a clear dharmic protocol: one should immediately leave the place where criticism of the Supreme Lord or His faithful devotee is heard; otherwise one risks spiritual decline and loss of pious merit. This frames śravaṇa (hearing) as a sacred channel that must be protected from aparādha (offense).
Yudhiṣṭhira appoints renowned Vedic authorities as priests (ṛtviks), while the sacrifice draws a vast interplanetary assembly: major devas (e.g., Indra, Brahmā, Śiva), Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, Nāgas, sages, Yakṣas, Rākṣasas, and earthly kings—showing the rite’s cosmic recognition, yet culminating in Kṛṣṇa’s supremacy over all participants.